Java Post

Het maalfeest

Geplaatst op 20 mei 2014 door buitenzorg

Door Leonie van Daalen-Röell

In ons nog jonge leven was dé grote jaarlijkse gebeurtenis het maalfeest, het oogstfeest van de suikerfabriek. ´s Ochtends vroeg konden we het geluid van de gamelan al horen. Mijn vriendin en ik verzekerden ons dat we op tijd zouden zijn om de Barongan en andere figuren te zien die om de trein heen dansten die de eerste suikerriet naar de fabriek zou brengen. Vooral die Barongan intrigeerde ons. Het was een oud mythisch beest gespeeld door twee mannelijke dansers, van wie de voorste zijn grote enge kop droeg en de achterste zijn lichaam. Op Bali hebben ze ook z´n tegenpool, Ranga, een heks en tegelijkertijd koningin van de onderwereld. Samen met Barong beeldt zij de strijd uit tussen goed en kwaad. Ik kan me niet herinneren dat ook zíj deel uitmaakte van de figuren die bij ons werden uitgebeeld.

Slametan maalfeest suikerfabriek Tjepiring

De Barongan vindt zijn oorsprong waarschijnlijk in de periode dat Java nog hindoeïstisch was. Het was een wezen dat vriendelijk maar ook angstaanjagend kon zijn. Wij, kinderen, vonden het prachtig om hem te zien dansen terwijl hij zijn manen liet wapperen en zijn grote muil steeds open en dicht deed.
Behalve de Barongan waren er reuzen op bamboe stokken en mannen die op koeda keppangs dansten, paarden gemaakt van beschilderde bamboematten. Het geluid van hun belletjes maakte het geheel feestelijk en paste wonderwel bij de sierlijke bewegingen van de reuzen. Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: Barongan, maalfeest, slametan, suikerfabriek, suikeroogst, suikerriet, Tjepiring | 14 reacties

Oorlogsstatistieken

Geplaatst op 17 mei 2014 door buitenzorg

Het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (Niod) heeft jarenlang gegevens verzameld met betrekking tot de Tweede Wereldoorlog en Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Ten behoeve van later onderzoek, en om het grote publiek enig inzicht te geven in de belangrijkheid van de gebeurtenissen, werden de cijfers op een rij gezet. Eerst op papier, en later op de website van het Niod.
Om deze gegevens meer bekendheid te geven, publiceert de Java Post hier nog een keer – zij het in enigszins aangepaste vorm – het gehele overzicht. Opdat we niet vergeten.

Krijgsgevangenen

De cijfers met betrekking tot de krijgsgevangenen werden in 1978 gepubliceerd door majoor drs. H.L. Zwitzer. Op basis van de in de archieven van de Koninklijke Marine en van het Koninklijke Nederlands-Indische Leger aanwezige gegevens kwam hij tot de conclusie dat van de Europese militairen in Nederlands-Indië in totaal 42.233 in krijgsgevangenschap zijn geraakt: 3.847 van de Koninklijke Marine, 36.869 van het KNIL, en 1.517 behorende tot de KNIL hulpkorpsen. Van deze 42.233 mannen zijn 8.200 omgekomen (19,4%). Marine 648 (16,8%), en KNIL en hulpkorpsen: 7.552 (19,6%).

Mevrouw B. Hartwig-Hoogeveen op de Europese begraafplaats Kembang Kuning te Soerabaja, waar de, op 20 februari 1942 te Balikpapan door het Japanse leger omgebrachte, kapitein H. W. Hartwig van het KNIL, in 1972 ten tweede male werd herbegraven. (Kitlv)

Mevrouw B. Hartwig-Hoogeveen op de Europese begraafplaats Kembang Kuning te Soerabaja, waar waar de, op 20 februari 1942 te Balikpapan door het Japanse leger omgebrachte, kapitein H. W. Hartwig van het KNIL, in 1972 ten tweede male werd herbegraven. (Kitlv)

Het sterftecijfer van de krijgsgevangenen van alle geallieerde nationaliteiten in de Pacific-oorlog samen lag op 27%. Het Amerikaanse was 34%, het Australische 33% en het Britse 32%. Wat het algemene sterftecijfer verlaagde was het lage percentage onder de Nederlanders: minder dan 20%. (Gavan Daws, ‘Gevangenen van de Japanners; Krijgsgevangenen in de Pacific gedurende de Tweede Wereldoorlog’, Baarn 1996, p. 409.) Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: bersiap, dwangprostitutie, heiho, Hiroshima, Indonesië, Nagasaki, NIOD, romusha, slachtoffers, troostmeisjes, Tweede Wereldoorlog, vrijheidsstrijd | 31 reacties

Rood Wit (Blauw)

Geplaatst op 10 mei 2014 door buitenzorg

Dit artikel verscheen eerder in de Volkskrant, 10 mei 2014.

Jan Somers (83) toont zijn portretfoto van toen. Een tengere jongen met een ernstig gezicht. Zijn vader was een blanda totok, een volbloed Nederlander, en was door de Japanners tijdens de Tweede Wereldoorlog krijgsgevangen gemaakt en vastgezet in Singapore. Zijn zus zat opgesloten in een vrouwenkamp op Java. Zijn broer in een mannenkamp op Bandung. Zijn moeder was Indisch en vrijgesteld. Jan zag eruit als een Indische jongen en zorgde dat zijn pasje kwijtraakte. Hij bleef liever thuis bij zijn moeder in Surabaya, wat toen nog Soerabaja heette.

Jan Somers

‘Tijdens de Japanse bezetting ben ik begonnen met een eigen handeltje. We woonden in een huis met nog drie gezinnen. Het geld raakte op en wat doe je dan? Je moest van alles regelen om in leven te blijven. De fabrieken draaiden nog gewoon door. Er werd enorm gestolen, zeep, margarine, schoenen en kleren, en die spullen werden verkocht op de dievenpasar, een soort zwarte markt voor gestolen waar. Ik kocht daar mijn handeltje en dan fietste ik tien kilometer terug op een ouwe rotfiets naar mijn eigen buurt om daar de boel te verkopen. Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: bersiap, Rode Kruis, Soerabaja, Somers | 73 reacties

Soerabaja in donkere tinten

Geplaatst op 10 mei 2014 door buitenzorg

Dit artikel verscheen eerder in de Volkskrant, 10 mei 2014.

Hario Kecik was commandant van de militaire politie tijdens Bersiap. ‘Een mensenleven betekende weinig in die dagen.’

Op de theetafel is geen plaats meer voor thee, omdat Suhario ‘Hario Kecik’ Padmodiwirio er al zijn boeken heeft uitgespreid. Negen zijn het, waarin de oud-militair zijn versie van de geschiedenis heeft neergepend. ‘Het staat er allemaal in’, glundert de 93-jarige, ‘precies zoals het is gebeurd’. Dat laatste wordt door zijn critici betwijfeld. Zijn versie van de werkelijkheid wijkt soms nogal af van de officiële. Zijn tiende boek zal bewijzen dat hij weet waarover hij het heeft: ‘Dat gaat over het geheugen. Wat is eigenlijk een herinnering, waar ontstaat die, hoe ontstaat die?’

Hario Kecik

Dat geheugen moet kloppen, want waar wij het vandaag over hebben, is lang geleden en even omstreden: de Bersiap-periode in Soerabaja, de explosie van geweld waarbij honderden, misschien duizenden Nederlanders, Indische Nederlanders en vermeende sympathisanten van Nederland over de kling werden gejaagd. Hario Kecik was in Soerabaja en hij heeft het opgeschreven in zijn boeken en memoires. Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: bersiap, Hario Kecik, Soerabaja | 243 reacties

Van puputan tot pasar malam

Geplaatst op 2 mei 2014 door buitenzorg

Door Sabina de Rozario

Monument puputan, Denpasar

Waar ooit duizenden mensen omkwamen, wordt nu elke zaterdagavond vertier gezocht en gevonden. Ik zie vanaf de straat al de gezellige drukte op het plein. Een monument, dat ter nagedachtenis van de gebeurtenis in 1906 is geplaatst, siert de historische plek in Denpasar. Veel gezinnen, jonge geliefden en studenten vertoeven er in alle ontspannenheid.

De politie houdt er toezicht en leidt het verkeer in goede banen, parkeerwachters zijn druk in de weer om de bezoekers naar de parkeerplaatsen te loodsen. Als ik het ‘grasveldje’, meer is het niet, betreed, heerst er een ambiance vergelijkbaar met die van een pasar malam die ik ken van Nederland. Overal zie ik lichtjes, speelgoedverkopers en ruik ik de geur van vers geroosterde sate. Ik koop een maiskolf en besluit een rondje om het monument te lopen. De specifieke sfeer, die herinneringen bij me oproept, is me onverwacht niet vreemd. Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: Bali, Denpasar, poepoetan, puputan | 102 reacties

Een vuurtoren als monument

Geplaatst op 28 april 2014 door buitenzorg

Herdenking van de ondergang van s.s. Van der Wijck, oktober 1936.

Het monument, in oude kleuren

Naast de visafslag van het kustplaatsje Brondong, in het district Lamongan, staat een vreemd bouwwerkje met art deco-kenmerken dat door de Indonesiërs als ´monumen´ wordt betiteld. Het gebouwtje, misschien één van de weinige monumenten uit de periode van Nederlands-Indië die de machtswisseling hebben overleefd, staat de laatste tijd nogal in de aandacht. Tot voor kort verveloos wit, kreeg voor de gelegenheid zelfs een okergeel jasje met blauwe strepen. Een toeristische trekpleister, zou je kunnen zeggen.

De reden? Het gebouwtje heeft twee inscripties die verwijzen naar de schipbreuk van KPM-schip Van der Wijck in de vroege morgen van 20 oktober 1936. En deze schipbreuk vormt de achtergrond van een recent uitgebrachte verfilming van het boek Tenggelamnya Kapal Van der Wijck van de Indonesische schrijver Hamka. Het verhaal, dat zich afspeelt in de jaren ´30, gaat over twee jonge Indonesische geliefden die door standsverschillen niet samen gelukkig mogen worden. Aan het eind van het boek vertrekt het meisje uit Soerabaja per schip richting Batavia. Enkele uren later vergaat de Van der Wijck voor de kust van Brondong. Het meisje wordt nog aan land gehesen, maar sterft dan in de armen van haar geliefde. Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: 1936, monument, scheepsramp, Van der Wijck, vuurtoren | 16 reacties

Een idyllische plek

Geplaatst op 10 april 2014 door buitenzorg

Uit: Indië: geïllustreerd weekblad voor Nederland en koloniën. Mei 1917.
Door G.J. Nieuwenhuis.

Als je enkele dagen in Indië bent, en van de hotels net genoeg weet om er vandaan te willen, en van het op zich-zelf-wonen nog niet genoeg om er naar terug te verlangen, dan begint de misère – het zoeken naar een huis.

Weltevreden – Kramat

Ik had al veertien dagen in een hotel gewoond, en – zoals je dat in Indië al gauw leert – meer op de nadelen dan op de voordelen gelet. Achteraf weet ik, dat het eten er heel goed was, dat je geen angst voor dieven hoefde te hebben, dat je op gekookt drinkwater mocht rekenen, op een minimum van muskieten, op een waterdicht dak boven je hoofd. Soms had ik ogenblikken dat ik het erkende. Als ik ’s morgens van mijn lange stenen galerij boven, over de rode daken der bijgebouwen het zonlicht zag glijden, en de hoge manggaboomen er achter zacht zag wuiven, als ik boven een schuur een palmkroon tegen de lichtblauwe ochtendhemel heen en weer zag wiegen, en overal om me heen vogels hoorde zingen, dan dacht ik wel eens: „waar heb je dat in Amsterdam?” Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: Batavia, Gondangdia, Weltevreden | 14 reacties

Niet over rozen

Geplaatst op 8 april 2014 door buitenzorg

Verhuizing van wetenschappelijke instituten naar KIT-gebouw van de baan

We schreven al eerder in de Java Post over ontwikkelingen in de wetenschapsbeoefening die ons Indische erfgoed raken. De dreigende sluiting van het Tropeninstituut (KIT) en volledige ontmanteling van zijn bibliotheek, de afstand tussen wetenschap en het publiek, onder meer gevoed door het feit dat de wetenschappers alleen in het Engels communiceren, en de door bezuinigingen ingegeven samenwerking tussen allerlei instituten onder het mom van ‘e-humanities’.

fokke en sukke

Het wordt steeds gekker. Het afgelopen weekend verschenen twee interessante artikelen in NRC Weekend over deze materie. Jean Tillie bekritiseerde het gebruik van het Engels in de sociale wetenschappen, en Marc Chavannes deed een oproep aan de minister en staatssecretaris van Onderwijs om in te grijpen bij het KNAW. Een gedwongen verhuizing van een handvol instituten naar het gebouw van het KIT zou onherstelbare schade toebrengen aan de reputatie van deze instituten, en levert geen enkel voordeel op. Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: IISG, KIT, KITLV, KNAW, NIOD | 1 reactie

Tjilatjap, het Duinkerken van Indië

Geplaatst op 4 april 2014 door buitenzorg

De foto, gemaakt in 1945 vanuit een ML-KNIL verkenningsvliegtuig, toont ons vanaf een hoogte van zo’n 2000 meter de monding van de Kali Donan, het eiland Noesa Kambangan en Tjilatjap. Zó moet ongeveer het uitzicht zijn geweest vanuit de cockpit van de Japanse bommenwerpers en gevechtsvliegtuigen die deze stad op 4 maart 1942 voor het eerst verrasten.

Tjilatjap en omgeving, 1945.

Door Bert Immerzeel

Tjilatjap was een slaperig provinciestadje dat slechts bestaansrecht ontleende aan zijn strategische ligging aan de mond van de kali Donan. Nadat begin 1942 de grote havens aan Java’s noordkust waren uitgevallen was Tjilatjap aan de zuidkust de enige aan- en afvoerpost van Java geworden. Alleen vanuit deze in alle haast geïmproviseerde basis was nog scheepsverkeer mogelijk met de vrije wereld. Alleen vanuit Tjilatjap kon nog naar Colombo worden gevlucht, of naar Australië. Het stadje werd daarom wel met Duinkerken vergeleken, de stad waar in mei 1940 alles wat kon varen werd ingezet om vluchtelingen over te zetten naar het nog vrije Groot-Brittanië. Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: bombardement, evacuatie, Java, m.s. Janssens, Tjilatjap | 69 reacties

Een zinloze discussie?

Geplaatst op 26 maart 2014 door buitenzorg

Op het artikel in de Java Post van 7 februari 2014 ‘Bersiap: de werkelijke cijfers’ kreeg ik een uitgebreide reactie van de voorzitter van de Bond van Ex-geinterneerden en Gerepatrieerden van Overzee (BEGO):

“In Uw artikel heeft U het over ‘Bersiap, de werkelijke cijfers’. U put uit bronnen zoals het NIOD en de O.D.O. – rapporten die, zoals U waarschijnlijk al onbewust weet, geen enkel uitsluitsel geven over de werkelijke aantallen slachtoffers die tijdens de Bersiapperiode (17 augustus 1945 tot eind 1946) zijn gevallen.

Pemudas met bambu runcing

Wat mij opvalt is dat U wenst te twijfelen aan de door historici Herman Bussemaker en William Frederick’s opgegeven aantallen slachtoffers en deze afzwakt tot de gegevens die dr. Lou de Jong opgeeft, die zoals U terecht beweert ook putte uit de O.D.O. – rapporten. Dat deze O.D.O. – rapporten met cijfers werkten die ook de Japanse bezettingstijd bestreken, is niet zo verwonderlijk. Immers het grootste deel van de archieven van de Burgerlijke Stand uit Nederlands – Indië waren volledig vernietigd door niet alleen de Japanse bezetter, maar op grote schaal eveneens door de Pemuda’s, de rampokbendes en de T.N.I. Hoe moest men verder omgaan met de archieven van de Burgerlijke Stand die er simpelweg nog nauwelijks waren? De honderden kampen die over geheel Indië langzaam aan leegliepen met burgers die geen eigendomspapieren meer hadden, werden in eerste instantie ingeschreven door het Internationale Rode Kruis, maar lang niet allemaal, zeker de kleinere kampen niet. Vanaf 17 augustus 1945 werden voormalige Japanse concentratiekampen overvallen door Pemuda’s en rampokkers en werd door hen op grote schaal gemoord. Wie waren nu door de Japanse bezetters vermoord en wie door deze uiterst wreed optredende bendes?

Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: BEGO, bersiap, Bussemaker, Frederick, Tho Nijenhuis | 118 reacties