De breekbaarheid van een herinnering

Geplaatst op 4 februari 2014 door buitenzorg

Door Asja van der Helm

album band2

Herinneringen gebundeld

Mijn naam is Asja van der Helm en ik ben voor een kunstproject op zoek naar Indische herinneringen. Als klein meisje ben ik met mijn ouders meeverhuisd naar Indonesië, waar mijn vader lesgaf aan de Universitas Katolik Parahyangan, in Bandung. Voordien waren mijn beide ouders actief als vertalers van onder andere het werk van Pramoedya Ananta Toer. Mijn moeder is Scheveningse en dochter van een Indo.

Momenteel ben ik vierdejaars studente aan de Willem de Kooning Academie in Rotterdam en zal komende zomer afstuderen. Hoewel ik vrij open ben opgevoed met betrekking tot het verleden van Indonesië en Nederlands-Indie, weet ik dat er veel meer geschiedenis schuilgaat achter de grapjes die mijn opa vertelt tijdens het eten, en de Japanse liedjes die met een schuine lach worden gezongen. Wanneer ik doorvraag naar vroeger worden er enkel kleine deeltjes van grote en levendige herinneringen vrij gegeven. Ik zie het in zijn ogen.    Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: , , , , | 16 reacties

Verfraaien van het verleden

Geplaatst op 3 februari 2014 door buitenzorg

Door Sabina de Rozario

Raden Ajoe, de echtgenote van een regent van Soerabaja. Ca. 1890.

Raden Ajoe, de echtgenote van een regent van Soerabaja. Ca. 1890.

Naar aanleiding van mijn eerste artikel voor Java Post (17 januari) over de interneringskaart van mijn opa, heb ik een aantal verzoeken gekregen. Enkele vrienden vroegen of ik de interneringskaart van hun opa wilde laten vertalen. Zo gezegd, zo gedaan. Opmerkelijk was dat de informatie van twee van de vijf kaarten (inclusief die van ‘mij’) niet strookt met het verhaal zoals dat ons is verteld. In mijn artikel is te lezen dat mijn opa volgens de Japanse administratie helemaal niet in Thailand is geweest, terwijl ik toch altijd heb gedacht dat hij aan de Birma Spoorlijn heeft gewerkt. En een geinteresseerde vriend vernam uit de vertaling dat zijn opa wel degelijk geinterneerd is geweest, terwijl hij dacht dat opa wegens uitzonderlijke redenen buiten het kamp was gebleven.

De overgeleverde verhalen kunnen soms heel anders zijn dan de feiten op papier. Wat klopt en wat klopt niet aan het verleden? Documentatie versus opwaardering van de feiten?    Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: , , | 36 reacties

Van Sabang tot Merauke

Geplaatst op 24 januari 2014 door buitenzorg

Door Jan Somers

De haven van Sabang

De haven van Sabang

Het klinkt zo gemakkelijk! Maar wat lag er eigenlijk tussen Sabang en Merauke? Het lijkt aanlokkelijk het begin te zoeken bij de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Maar dat valt tegen! In het octrooi wordt het handelsgebied voor de VOC beschreven met “(…) sal mogen varen (…) beoosten de Cape de bonne Esperance, oft door de Straet van Magellanes (…).” Dat is de halve wereld! Wel wist de VOC voor de Staten-Generaal hier en daar soevereiniteit te vestigen: op basis van ‘res nullius’ (ontbreken van een staatkundige organisatie) in het gebied van Kaap de Goede Hoop; op basis van conquest (verovering) in Colombo, Malacca, Ambon (Portugezen), en in Batavia, Ternate, Banda-archipel (plaatselijke hoofden).  Hier en daar ook bij verdrag, maar dat werd alleen gebruikt om vreemden buiten de deur te kunnen houden, handhaving was veel te duur.

Tijdens de Napoleontische oorlogen werden Nederlandse bezittingen over de hele wereld door Engeland veroverd. Krachtens de vrede van Amiens in 1802 zou de Bataafsche Repu­bliek, nu door Engeland als zodanig erkend, de door Engeland in beslag genomen overzeese bezittingen, met uitzondering van Ceylon, weer terug krijgen. In de nieuwe oorlog die in 1803 begon werd de Bataafsche Republiek door Frankrijk meegesleept. Als gevolg hiervan werden nu de door Engeland veroverde gebieden geacht te zijn verwor­ven als oorlogsbuit. Vanaf 1810 bestond Nederland niet meer, het was een stukje Frankrijk geworden.    Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , | 64 reacties

Liefde in tijden van oorlog

Geplaatst op 23 januari 2014 door buitenzorg
Liefde in tijden van oorlog

Liefde in tijden van oorlog

In een tijd waarin regelmatig wordt gepubliceerd over de wandaden van Nederlanse militairen in Indonesië, doet het goed iets te kunnen lezen over de gevoelens van de jongens. Annegriet Wietsma en Stef Scagliola, schrijvers van het boek Liefde in tijden van oorlog, deden jaren lang onderzoek naar een aspect waar tot dusverre nog geen letter aan was gewijd: het liefdesleven van de militairen in Nederlands-Indië in de periode 1945-1949. Na publicatie van een website en de documentaire Tuan Papa, werd twee maanden geleden het bijbehorende boek gepubliceerd, een nieuw hoogtepunt van een bijzonder project.

Het verhaal trekt in chronologische volgorde aan ons voorbij: het vertrek uit Nederland van de oorlogsvrijwilligers, de dienstplichtigen, hun aankomst in Indië en de eerste contacten met de meisjes. Vooral de reis maakt indruk: scheepsladingen spermatozoïden op weg naar het beloofde land. De legerleiding beseft het gevaar, en onderwerpt de jongens aan verplichte filmvoorstellingen over geslachtsziekten. Dat deze voorlichting onvoldoende effect heeft, wordt in Indië al snel duidelijk. Geen legeronderdeel zonder barakken vol mannen met gonorroe of syfilis.    Lees verder →

Geplaatst in 8. Recensies | Tags: , , , | 19 reacties

‘Tijdelijk buiten gebruik’

Geplaatst op 21 januari 2014 door buitenzorg
website Universiteit Leiden

website Universiteit Leiden

‘Een zwarte maand augustus’,  schreef ik bijna een half jaar geleden, naar aanleiding van het ‘op zwart gaan’ van enkele belangrijke websites voor de bestudering van de geschiedenis van Nederlands-Indië. Het Tropeninstituut (KIT) had twee belangrijke websites, van de kaarten- en erfgoedcollectie, uit de lucht gehaald; het Nationaal Archief was aan het knoeien met het bestand van de site ‘Afscheid van Indië’; en het Indische maandblad Moesson vergat op zijn site melding te maken van de eigen digitale collectie. Wat is er sindsdien gebeurd? Heeft mijn hartekreet iets opgeleverd?

Ten dele. Laat ik beginnen met het goede nieuws. Moesson heeft zich verbeterd. Op de nieuwe website is het online archief snel te vinden, dankzij een duidelijk zichtbare button in de bovenbalk.
Verder, beide KIT-collecties hebben een pleegouder gevonden. De Universiteit Leiden is zo vriendelijk geweest deze digitale bestanden over te nemen en ze via nieuwe vensters open te stellen voor het publiek. We kunnen dus weer bij de kaarten en tijdschriften, gelukkig.    Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: , , , , , , | 10 reacties

Op de rede van Muntok

Geplaatst op 20 januari 2014 door buitenzorg

Door Renée van Wijk – Rusche

De Plancius, bij vertrek uit Tandjoeng Priok

De Plancius, bij vertrek uit Tandjoeng Priok

Blij verrast was ik toen ik de laatste aflevering van de Nieuwsbrief van de Java Post  een afbeelding zag van het K.P.M.-schip Plancius. Deze naam was een bekende klank uit mijn Indische jeugd. Onmiddellijk kwamen vele herinneringen uit die tijd naar boven…

Op zaterdag 12 augustus 1939 reisde ik, bijna negenjarig kind, op de ‘Plancius’ met mijn moeder, mijn jongere zusje en (twee) broertjes van de Tandjoeng Priok naar Muntok op het eiland Bangka.
Om 1 uur de volgende middag, 13 augustus ’39, arriveerde het schip voor de rede van Muntok, een slaperig stadje aan de Westkust van het tin- en pepereiland Bangka. Ooit was het de belangrijkste stad van dat eiland, maar die glorietijd was al lang voorbij.
Mijn vader, hoofdonderwijzer bij het lager onderwijs in Nederlands Indië, was hier enkele weken eerder benoemd tot hoofd van de Europese Lagere School. Hij had precies twee weken eerder, eveneens op de ‘Plancius’, dezelfde oversteek gemaakt.    Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , | 8 reacties

Gouverneur Jakarta wil Batavia renoveren

Geplaatst op 18 januari 2014 door buitenzorg
Kota Tua, Batavia

Kota Tua, Batavia

De vervallen, beschimmelde en aftakelende pakhuizen en gebouwen die vroeger Batavia vormden moeten zo snel mogelijk in ere hersteld worden. Dat zegt Joko Widodo, de daadkrachtige gouverneur van Jakarta in een interview met NRC Handelsblad.

Widodo, in Indonesië vooral bekend onder zijn bijnaam Jokowi, zegt dat het herstellen van de hoofdstad van de voormalige Nederlandse kolonie in het belang van Indonesië is. “Die gebouwen zijn hun gewicht niet in goud, maar in diamanten waard. Als wij slagen kan de buurt het anker voor toerisme in Jakarta worden”, zegt Jokowi. Hij wil dat het hele gebied van 1,3 vierkante kilometer vanaf de haven van Sunda Kelapa tot en met het Fatahillah-plein, waar het voormalige gouvernementsgebouw aan gelegen is, een grote opknapbeurt krijgt.    Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , , | 37 reacties

De sporen van mijn opa

Geplaatst op 17 januari 2014 door buitenzorg

Door Sabina de Rozario

C.W. de Rozario (1907-1962)

C.W. de Rozario (1907-1963)

Mijn oma vertelde mij al op vroege leeftijd dat mijn opa als krijgsgevangenene tijdens de Tweede Wereld Oorlog aan de Birma spoorlijn heeft gewerkt. Ik was nog te jong om deze kennis met me mee te dragen, maar ik had geen keuze, het werd me gewoon verteld. Mijn oma zelf heeft in een interneringskamp gezeten samen met haar zus en diens kinderen. Toen haar zus ziek werd, zorgde mijn oma voor het kroost, zelf had zij nog geen kinderen. Omdat ik mijn opa nooit heb gekend, bleven zijn gruwelijke ervaringen op een bepaalde afstand van mijn gevoel.

Jaren later vertelde oma, zonder aanleiding, dat opa vroeger ook naar Japan is gezonden om in de mijnen te werken. Ik hoorde dit verhaal aan, maar dacht dat het misschien niet waar kon zijn. Oma was al oud, wellicht vergiste zij zich. Ik kon me nauwelijks voorstellen dat krijgsgevangenen die Thailand hebben overleefd ook nog eens naar Japan werden gestuurd. Zo denken mensen die de oorlog niet hebben meegemaakt, waarvan ik als derde generatie Indische er een van ben.  De oorlog voelt voor buitenstaanders als een film waarin erge dingen gebeuren, maar echt vreselijke wreedheden niet voorkomen, want dat zou te erg zijn. Voor mij was het verhaal over de Birma Spoorlijn al erg genoeg, daar paste niet nog eens een interneringskamp in Japan bij.    Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: , , , , | 9 reacties

Het meisjesinternaat

Geplaatst op 13 januari 2014 door buitenzorg

De voorkant ontbreekt, evenals het schutblad. Door de achtergebleven fotohoekjes zien we verder dat de eerste foto is verwijderd. De rest van album 1037 van het Tropenmuseum is gelukkig intakt gebleven.
De eerste tien foto´s dragen een officieel karakter. Waarschijnlijk waren zij de aanleiding om met het album te beginnen. Op twee verschillende data, in april en mei 1932, bracht een fotograaf een bezoek aan een meisjesinternaat in Soerabaja. Waarschijnlijk kregen de meisjes ieder een stapeltje afdrukken van de foto´s. Het album was – zonder twijfel – eigendom van één van hen.

De directrice, mevrouw Mangoenkoesoemo, met de acht meisjes van het internaat. April 1932.

De directrice, mevrouw Mangoenkoesoemo, met de acht meisjes van het internaat. April 1932.

Gelukkig hebben sommige foto´s onderschriften, en toont één foto ons duidelijk de herkomst: het meisjesinternaat van de vereniging ‘Perlindoengan Peladjar’ (vereniging tot bescherming van studerenden).    Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , , | 33 reacties

Terug naar Koetaradja

Geplaatst op 12 januari 2014 door buitenzorg

Door Anton Stolwijk

KNIL-woningen, 1908

Officierswoningen KNIL, 1908

Het is dat er soms een brommertje langsrijdt en er een paar Indonesische vlaggen wapperen, anders zou het zo 1914 kunnen zijn in plaats van 2014. Deze houten huizen waren ooit officierswoningen van het KNIL. Na de onafhankelijkheid kwamen ze in handen van het Indonesische leger. Laatst zijn ze in de verf gezet en ze zien er weer uit als nieuw. Zelfs het huisje van de provoost is nog volop in gebruik; de dienstdoende ambtenaar komt nieuwsgierig kijken wie er foto’s neemt van dit onbeduidende buurtje.

Banda Atjeh komt de laatste jaren wel eens in het nieuws. Een kleine tien jaar terug was er de tsunami, die alleen hier al aan meer dan honderdduizend mensen het leven kostte. Meer recentelijk besteden Nederlandse kranten soms aandacht aan de Atjehse shariawetgeving, waardoor bijvoorbeeld alcohol hier moeilijk te krijgen is. En het laatste nieuws is dat het toerisme naar Banda Atjeh en omgeving de laatste tijd flink toeneemt. Met onvergetelijk mooie stranden, een ongerepte jungle en prachtige bergen in de nabijheid heeft de stad dan ook heel wat te bieden aan de avontuurlijke toerist.    Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , , | 9 reacties