Terug naar Koetaradja

Door Anton Stolwijk

KNIL-woningen, 1908

Officierswoningen KNIL, 1908

Het is dat er soms een brommertje langsrijdt en er een paar Indonesische vlaggen wapperen, anders zou het zo 1914 kunnen zijn in plaats van 2014. Deze houten huizen waren ooit officierswoningen van het KNIL. Na de onafhankelijkheid kwamen ze in handen van het Indonesische leger. Laatst zijn ze in de verf gezet en ze zien er weer uit als nieuw. Zelfs het huisje van de provoost is nog volop in gebruik; de dienstdoende ambtenaar komt nieuwsgierig kijken wie er foto’s neemt van dit onbeduidende buurtje.

Banda Atjeh komt de laatste jaren wel eens in het nieuws. Een kleine tien jaar terug was er de tsunami, die alleen hier al aan meer dan honderdduizend mensen het leven kostte. Meer recentelijk besteden Nederlandse kranten soms aandacht aan de Atjehse shariawetgeving, waardoor bijvoorbeeld alcohol hier moeilijk te krijgen is. En het laatste nieuws is dat het toerisme naar Banda Atjeh en omgeving de laatste tijd flink toeneemt. Met onvergetelijk mooie stranden, een ongerepte jungle en prachtige bergen in de nabijheid heeft de stad dan ook heel wat te bieden aan de avontuurlijke toerist.   

Banda Atjeh staat niet bepaald bekend om haar bijzondere architectuur. Een groot deel van de stad is weggespoeld door de tsunami en vervangen door prefab-blokkendozen. Wie goed zoekt vindt nog een paar traditionele Atjehse huizen of een enkel sultansgraf. Qua koloniale architectuur valt er, op het eerste gezicht, ook weinig eer te behalen aan deze voormalige uithoek van Nederlands-Indië. Wat er nog staat aan gebouwen, kan esthetisch gezien niet tippen aan de paleisjes op bijvoorbeeld Java. Houten keten staan er hier vooral, het is een wonder dat ze het al die tijd overleefd hebben.

Militair erfgoed

Het unieke verleden van Koetaradja, zoals Banda Atjeh in de Nederlandse tijd heette, maakt een tochtje door de stad echter toch zeer de moeite waard voor iedereen met een interesse in de koloniale geschiedenis.
Hoe kort hebben de Nederlanders hier maar gezeten, en hoe anders was hun aanwezigheid in vergelijking met andere delen van Nederlands-Indië. Het is hier vergeefs zoeken naar luxe villa’s, plantershuizen of handelskantoren. Het overgrote deel van de Nederlandse erfenis in Banda Atjeh bestaat uit militaire gebouwen, en dat is niet verwonderlijk gezien de Atjeh-oorlog en de daaropvolgende opstanden waarmee Nederland hier tussen 1873 tot 1942 vrijwel onafgebroken te maken kreeg.

Grote Moskee, ca. 1895.

Grote Moskee, ca. 1895.

In deze stad vertelt vrijwel elk gebouw een verhaal over die strijd.
De grote gebouwen vertellen grote verhalen, bijvoorbeeld het verhaal van het gouverneurshuis, dat overigens vandaag de dag nog steeds in gebruik is. Hier gaf de laatste sultan van Atjeh zich in 1903 over aan de illustere (of: beruchte) Van Heutsz. Speciaal voor de ceremonie had men een manshoog portret van koningin Wilhelmina laten aanrukken, want het was de bedoeling dat dit het plechtige einde van de Atjeh-oorlog betekende. In de praktijk pakte het anders uit.
Er is het verhaal van de grote moskee, in 1879 door de koloniale overheid neergezet ter compensatie voor het platbranden van het oorspronkelijke gebedshuis. Interessant genoeg is dit de allereerste koepelmoskee van Indonesië – ontworpen dus door een Nederlandse architect, G. Bruins.
Ontelbare verhalen zijn ook te vinden op het reusachtige militaire kerkhof, dat tot op de dag van vandaag wordt onderhouden door het Nederlandse Peutjut Fonds. Complete legerafdelingen liggen hier begraven – plaatsen en data van hun sneuvelen zijn nog goed te lezen.

Petites histoires

Voormalige KNIL-woningen, 2013.

Voormalige KNIL-woningen, 2013.

Kleinere verhalen zijn er ook.
Het houten huis van zuster Koch is bijvoorbeeld nog terug te vinden; zij werkte in het ziekenhuis tijdens het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Volgens haar dagboek gooide ze in 1942 een kwartje in een spaarpot telkens als ze een Japans vliegtuig zag overvliegen. Later belandde ze in het kamp, maar ze zou de oorlog uiteindelijk overleven.

In haar huis woont nu een officier uit Java met zijn vrouw en pasgeboren zoontje.
De barakken van het militaire ziekenhuis zelf staan er trouwens ook nog, verstopt in een kampong. Het is even flink zoeken, want de boel is aardig vertimmerd. Waar nu de Atjehse gezinnetjes de was ophangen, lagen ooit de soldaten te creperen van de beri beri en de malaria.

Het hoofdkantoor van de Atjeh Tram is jammerlijk door de tsunami verzwolgen, maar wie goed zoekt ziet op dezelfde plek nog een antieke Nederlandse vlaggenmast staan. Vanaf dit punt vertrok onderluitenant Nutters in 1911 naar de binnenlanden van Atjeh voor zijn rampzalige hongertocht, die aan nagenoeg al zijn manschappen het leven kostte, en die later zou worden vastgelegd in het beroemde boek van Madelon Szekely-Lulofs.
Etcetera, etcetera.

Op zoek

Door een gelukkig toeval (de baan van mijn vrouw) ben ik voor een jaar in Banda Atjeh beland. Ik raakte meteen gegrepen door het verleden van deze stad, en momenteel ben ik bezig aan een boekje waarin het oude Koetaradja tot leven komt. Een gids voor reizigers en een verhalenbundel voor thuisblijvers in één.
In Nederland heb ik al het nodige archiefonderzoek gedaan, maar ik ben nog dringend op zoek naar met name anekdotes en verhalen. Heeft u familie gehad die in Koetaradja heeft gewoond? Kent u nog verhalen uit die tijd? Heeft u nog oude foto’s of brieven waarmee u me kunt helpen?

Laat het me weten op antonstolwijk@yahoo.com.
Alvast bedankt!

Anton Stolwijk (historicus/journalist), Banda Atjeh

x

Nawoord:
Mede dankzij alle reacties, waarvoor veel dank, is bovenstaand project inmiddels afgerond. ‘The Remains of Koetaradja’ is een audioprogramma geworden, gratis te downloaden voor iedereen met een Android-telefoon of -tablet. Het programma neemt de luisteraar aan de hand van overgebleven Nederlandse gebouwen in Banda Atjeh mee terug naar de koloniale tijd. Geheel Nederlands ingesproken (en voor de liefhebbers ook beschikbaar in het Indonesisch en Engels), voorzien van mooie krontjong-muziek en een schat aan oude foto’s. Leuk voor reizigers naar Banda Atjeh maar zeker ook interessant voor de thuisblijvers!
Meer informatie is te vinden op www.remainsofkoetaradja.com.

Dit bericht werd geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

8 reacties op Terug naar Koetaradja

  1. H.L. Grijns zegt:

    Wat interessant om daar een jaar te verblijven! Aan de geschiedenis van de plaats kan ik niets toevoegen, alleen dat het voor mijn familie een belangrijk vertrekpunt was: met de boot naar Sabang, waar mijn vader arts was in de kliniek van de Sabang Maatschappij en waar zowel mijn moeder als ik geboren zijn. Zij, Jacoba Henriette Smitt, was de dochter van H. Smitt, die zijn carriere bij de Sabang Mij doorliep t/m het directeurschap. Mijn moeder is een tijdje lerares geweest aan de zg “plantersschool” in Brastagi. Een broer van haar was tabaksplanter bij Medan. In November 2012 ging ik voor het eerst na de repatriering in 1946/47 terug naar Sabang. Bandah Aceh was voor mij weer alleen doorgangshuis. Mocht u gelegenheid hebben een keer naar Sabang te gaan: er zijn daar aardig wat herinneringen aan de Sabang Maatschappij, vereeuwigd in borden in 2 talen bij de diverse gebouwen met een uitleg van het hoe, wat en wanneer van het betreffende gebouw.
    Dolphine Grijns

  2. Ed Vos zegt:

    Heeft u misschien ook meer oude foto’s van de stad Kotaraja al dan niet met daarop koloniale gebouwen, die u kunt tonen? Ik denk niet dat publicatie op dit forum of op internet paarlen voor de zwijnen is gegegooid.

  3. Beste Ed, bedankt voor de reactie. Een overzicht van mijn gebouwenverzameling staat op http://kotaradja.tumblr.com
    En Dolphine, Sabang is prachtig! Zo dichtbij Banda Atjeh, en toch een compleet andere geschiedenis. U zult vast nog veel herkend hebben.
    Kent u de brieven van Willem van Pelt? Een paar jaar terug verschenen bij uitgeverij Veen onder de titel ‘Tot in betere tijden?’. Speelt grotendeels in het Sabang van die dagen, zeer de moeite waard.
    Vriendelijke groeten,
    Anton

    • Ed Vos zegt:

      Kijk eens aan; dat houdt ons in de stemming. Oud Nederlands sfeertje in den Oost. De stijl, of de geen-stijl – van bouwen komt mij bekend voor uit een andere stad. Dat robuuste grijze betonnen gebouw met kleren aan de waslijn trok vooral mijn aandacht. Ik wens u overigens sukses met uw boek (waarin ik geinteresseerd ben) en uw oproep om verhalen e.d. , want ik vrees met groten vreze.
      Past u overigens wel op dat uw foto’s straks niet overal op het internet , zonder uw toestemming, verspreid staan 😉

      • Ed Vos zegt:

        Wellicht ten overvloede onderstaande link:
        http://www.acehbooks.org/

      • Anton zegt:

        Dank! Ik heb gelukkig al een heleboel verhalen, dus het gaat zeker goed komen. Maar hoe meer hoe beter natuurlijk!
        En ik zou alleen maar vereerd zijn als mijn foto’s zich op internet verspreiden.. Het zijn slechts kiekjes met mijn mobiele telefoon, dus erg veel waarde aan het copyright hecht ik niet…

  4. Mendel Pols zegt:

    Ik woon sinds november 2004 in Banda Atjeh en misschien kan ik je verder op weg helpen. Ik heb je net een email gestuurd. Wellicht tot ziens.
    Mvg,

    Mendel Pols

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s