Met ´HMS Princess Beatrix´ naar Batavia

We schrijven 11 november 1945. Terwijl in de stad nog kanongebulder klinkt, worden in Tandjoeng Perak voorbereidingen getroffen voor de afvaart van alweer een volgend evacuatieschip. Gisteren is een groep vrouwen en kinderen uit het Darmokamp naar Singapore vertrokken met de ´Rocksand´, vandaag was het de beurt aan de ´Van Heutsz´. Ook arriveerden nog tientallen vrachtauto´s met zojuist bevrijde gevangenen uit de Werfstraatgevangenis. Bij het uitladen op de kade bleek een deel van deze groep er slecht aan toe. De Britten besluiten de zwaksten meteen te verschepen met het eerstvolgende schip dat klaar ligt voor vertrek, ´HMS Princess Beatrix´.    

De Werfstraat-geïnterneerden zullen op dat moment niet beseft hebben hoe bijzonder het schip was waarmee ze de volgende dag zouden vertrekken. ´Weg is weg´, zullen ze hebben gedacht. Maar bijzonder was het wél. De ´Beatrix´ was samen met haar zusterschip ´HMS Queen Emma´ misschien wel het Nederlandse schip met de meest eervolle staat van dienst in oorlogjaren.  

Tewaterlating m.s. Prinses Beatrix, 1939

Beide schepen waren kort voor de oorlog gebouwd in opdracht van de Stoomvaart Maatschappij Zeeland (SMZ), als veerboten voor de lijnverbinding Hoek van Holland – Harwich. De ´Koningin Emma´ werd te water gelaten op 14 januari 1939, de Prinses Beatrix korte tijd later.  Na enkele proefvaarten kwam de Beatrix op 3 juli 1939 in dienst, om na twee maanden al weer uit de vaart te worden genomen. De Duitsers waren Polen binnengevallen en de Britten hadden Duitsland de oorlog verklaard. Gevolg was, dat alle Britse havens voor de burgervaart werden gesloten. Toen de Duitsers ook Nederland binnenvielen kon de Prinses Beatrix te nauwernood wegkomen naar Engeland. 

Lees verder

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 38 reacties

Het Britse ultimatum

Raadsels rond de ´Werfstraatinternering´ in Soerabaja (II)

Naar aanleiding van het artikel ´Aan de dood ontsnapt´ over de internering van enkele duizenden jongens en mannen in de Werfstraatgevangenis in Soerabaja, kreeg de Java Post een uitgebreide reactie van de heer Jan Somers, één van deze gevangenen. Omdat zijn verhaal bijzonder gedetailleerd is, halen we hier nog een keer dát deel daarvan naar voren dat gaat over zijn internering, en zijn bevrijding op 10 november 1945. De foto´s van de niet meer in gebruik zijnde gevangenis, eigen opnamen van de heer Somers, werden genomen in 1997.

Werfstraatgevangenis, voormalige Nieuw-Hollandstraat (1997)

´Mijn ervaringen in de Werfstraatgevangenis wijken op enkele punten af van de gangbare verhalen, daarom hier een paar van mijn ervaringen.(…)
Tijdens de bersiap werd ik omstreeks 15 oktober 1945 (juiste datum weet ik niet meer) ’s avonds opgepakt. Ik werd langs de Boeboetangevangenis (was vol) en de Simpangclub (was vol) gereden naar de Werfstraatgevangenis. Het woord ‘spitsroeden’ kwam op dat moment niet bij mij op, maar terugdenkend lijkt mij dat tamelijk netjes uitgedrukt, het was nogal ruig. Lees verder

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , | 101 reacties

Wegens buitensporig leed

´Japanse´ uitkering viert dit jaar 60-jarig bestaan

Het zal u wel bekend zijn: leden van de Stichting Japanse Ereschulden (JES) demonstreren nog steeds iedere maand voor de Japanse ambassade in Den Haag ter verkrijging van een zekere genoegdoening. De Stichting kaart de rechtsgeldigheid aan van de uitwerking van de zogenaamde Yoshida-Stikker overeenkomst uit 1951, waarbij werd overeengekomen dat de Japanners een finale kwijting zou worden geschonken voor een éénmalige schadevergoeding.

De argumenten

Dirk U. Stikker

Laat ik beginnen met uit te spreken dat ik het niet oneens ben met de Stichting. Japan is er wel érg gemakkelijk van afgekomen destijds. Dit neemt niet weg dat er  internationaal gezien goede redenen voor waren om het de Japanners niet al te lastig te maken. De Amerikanen hadden de lessen van de Eerste Wereldoorlog goed geleerd. Voor de wereldvrede was het beter aan de verliezende partij een lichte straf op te leggen, dan te eisen dat deze alles zou terugbetalen. Dat de Amerikanen nevenbedoelingen hadden door met een afhankelijk Japan een kapitalistisch front op te werpen tegen het communistische China en de Sovjet-Unie is niet onbelangrijk, maar doet hieraan geen afbreuk.

Maar goed, het had ook anders kunnen lopen. Lees verder

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , | 10 reacties

Aan de dood ontsnapt

Raadsels rond de ´Werfstraatinternering´ in Soerabaja

Eén van de gebeurtenissen in de Bersiapperiode die het meest tot de verbeelding spreken, is de internering in de Werfstraatgevangenis in Soerabaja. Rond 15 oktober 1945 werden ongeveer 2500 jongens en mannen in deze stad door de pemoeda’s opgepakt om te worden geïnterneerd. Vier weken later volgde een ‘heldhaftige’ bevrijding. Enkele Britse militairen schoten een gat in de gevangenismuur en bevrijdden de geïnterneerden. De heroïek van deze bevrijding wordt gevoed door verschillende elementen. Eén man zou verantwoordelijk zijn geweest voor de vrijlating: de Nederlandse luitenant Jack Boer. En als híj niet had ingegrepen, zouden alle geïnterneerden zijn vergiftigd of verbrand. Het was een kwestie geweest van uren, zo weten vele betrokkenen nu nog te vertellen.

Door Bert Immerzeel

De internering en wat er aan voorafging, de bevrijding en de hectiek van het strijdtoneel in Soerabaja zijn beschreven in verschillende historische verslagen en studies.[i] In het kader van de Wet uitkering burgeroorlogsslachtoffers (Wubo) werden door ex-geïnterneerden tientallen verklaringen opgesteld.
Lezing van al deze stukken leidt tot de conclusie dat de chaos van de gebeurtenissen zich lastig laat ontleden. Jack Boer, die zelf ook ooit over het gebeurde publiceerde, werd wel verweten dat hij zijn eigen rol misschien heeft aangedikt. Ook andere studies zijn te persoonlijk getekend, of op zijn minst op een aantal punten onduidelijk of onvolledig.
In dit artikel in de Java Post wordt getracht enkele van de vele openstaande vragen te antwoorden. Lees verder

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 89 reacties

Hollywood ´meets´ Bali

Charlie Chaplin vindt inspiratie in Nederlands-Indië

“Woensdagmiddag om twee uur arriveerde het schip de ´Van Lansbergen´ in Priok, – een slecht moment, want op die tijd is het altijd erg warm in de havenplaats”, aldus een bericht in de Sumatra Post op 2 april 1932. Reden voor het bericht was de aanwezigheid van een beroemdheid onder de passagiers: Charlie Chaplin.
De acteur was bijzonder begaan met de sociale en economische problemen van zijn tijd. Na het uitbrengen van de kritische film City Lights (1931) besloot hij Hollywood enige tijd achter zich te laten en een lange reis te maken om beter te begrijpen wat in de wereld gaande was. Na een bezoek aan Europa waar hij werd gegrepen door het opkomende nationalisme en de gevolgen van de crisis, vervolgde hij nu zijn reis in Azië. Na een verblijf van enkele dagen in Singapore en voorafgaand aan een bezoek aan Japan, had Chaplin ook een reis door Nederlands-Indië op het programma. In gezelschap van zijn nieuwe vriendin actrice Paulette Goddard en zijn broer en manager Sydney Chaplin zette hij voor het eerst voet aan wal in Batavia.

Chaplin & Paulette Goddard

Patentsluiting zoals bij damestasjes

Enkele honderden belangstellenden stonden op de kade om de filmster te verwelkomen. Om het belang van het bezoek te benadrukken – ook in Indië was het crisis, dus het bioscoopbezoek was tanende – ging een vertegenwoordiger van de bioscoopbond met een bootje de haven uit om nog vóór de Van Lansbergen kon aanmeren, Chaplin een bos bloemen in zijn handen te duwen.
De Sumatra Post begon meteen met het belangrijkste nieuws:

Lees verder

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 1 reactie

Buigen voor Japan

Eén beeld zegt soms meer dan duizend worden. Van alle foto´s van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië is misschien wel de meest bekende die van een groep buigende vrouwen. De foto heeft geen onderschrift, en we weten niet wie de foto heeft gemaakt en waar hij is genomen. Het is een kampfoto, zó veel is duidelijk, misschien uit Tjideng, of Semarang, of Noord-Sumatra. Een groep vrouwen buigt voor iets wat we niet zien. De Japanse vlag? Een Japanse kampcommandant? We weten het niet. De waarde van de foto ligt in het feit dat hier blanke vrouwen – sommigen op blote voeten – buigen voor de bezetter, voor Japan. En dus staat de foto symbool voor de ondergang van het Nederlandse gezag.

Buigende vrouwen

Toch moeten we ook hier voorzichtig zijn met onze conclusies, zeker als een historische ´werkelijkheid´ zo zeer verbonden lijkt met één enkele foto. Was het wel zo, dat de Japanners de Nederlanders verplichtten te buigen om ze te kunnen onderwerpen? Of waren hiervoor nog andere redenen?  

 

Lees verder

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , | 14 reacties

´Verzet van weinig belang´

De Radius-affaire in Depok

Op 12 juli 1947 werd door de Nederlandse Temporaire Krijgsraad in Batavia vonnis gewezen in een strafzaak tegen een negental voormalige Kenpeitai-officieren. Onder hen Zenjiro Ogami, beschuldigd van foltering van een aantal gevangenen, in verband met de ´ondergrondse beweging Radius´, in de tweede helft van 1943 in de Pledang-gevangenis te Buitenzorg.

Station Depok

Station Depok

In het kader van deze strafzaak werd door acht van deze gevangenen, allen afkomstig uit Depok, een voor Ogami belastende verklaring afgelegd. Vier van hen verklaarden in augustus 1943 door de politie in Buitenzorg (PID) te zijn gearresteerd. Omdat PID-beambten in dezelfde periode de arts Kayadoe doodsloegen[i], oordeelde de Kenpeitai dat het beter was dat de gevangenen werden overgebracht naar de Pledang-gevangenis, en dat het verhoor verder zou worden uitgevoerd door Kenpeitai-officieren.
De andere vier getuigen werden gearresteerd in oktober van hetzelfde jaar. Alle acht werden door Ogami beschuldigd lid te zijn van de organisatie van sergeant Willy Radius. Lees verder

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , | 10 reacties

Swinging Ataka

Volgens een eerder bericht in de Java Post werd in Ataka voor de repatrianten uit Nederlands-Indië muziek gemaakt door een orkestje van Duitse krijgsgevangenen.

Op een laag podium, het orkestje.

Nummers die gespeeld werden waren La Paloma, Chattanooga Choo Choo en Don´t Fence Me In.
Om ons een voorstelling te maken bij welke muziek met de net verworven nieuwe schoenen de eerste voorzichtige danspasjes werden gemaakt, hier enkele video´s van muziek uit die tijd.

La Paloma

Het nummer La Paloma werd al geschreven in 1863, door de Spanjaard Sebastián Iradier. Het bevat een klassiek thema. Duiven die opstijgen van een zinkend schip brengen een laatste boodschap van de opvarenden aan hun nabestaanden. Liefde overwint een scheiding en de dood.
Hier een versie van de Roemeens Joodse tenor Joseph Schmidt (1904-1942), voor de oorlog enorm populair in Nederland. Schmidt overleed in Duitse gevangenschap.

Lees verder

Geplaatst in 4. Nederlands-Indië overzee | Tags: , , , , , , , , , , , , , , | 2 reacties

De ware aard van het Halimoenkamp

Volgens sommigen zouden de jongens in kamp Halimoen pro-Japans zijn. Weer anderen menen van niet. Wat voor soort kamp was het Halimoen-kamp nu eigenlijk? De Java Post gaat op zoek naar de waarheid.[i]  

Kort na hun bezetting van Nederlands-Indië dachten de Japanners nog dat de Indo-Europeanen de kant van de Indonesiërs zouden kiezen. Als de Indo´s minder dan 50% Europees bloed hadden, werden ze daarom in principe niet geïnterneerd.
Naarmate de oorlog vorderde bleek deze inschatting onjuist. De meeste Indo´s waren gevoelsmatig erg verbonden met de Europese toplaag en kozen daarom voor een non-coöperatieve houding. Hun positie was echter nauwelijks houdbaar. Door verpaupering werden ze als groep gemarginaliseerd.
De Japanners reageerden met de oprichting van Indo-Comité´s in de grote steden. Deze kregen als opdracht om te zorgen voor hulpverlening en werkverschaffing. De mate waarin deze comité´s fungeerden als doorgeefluik van Japanse orders, hing vooral af van de samenstelling van het plaatselijk Indo-bestuur. Van sommige afdelingen zijn geen slechte berichten bekend. In andere, zoals Malang en Batavia, troffen de Indo’s het echter bijzonder slecht.

Het Indo-Comité in Batavia

In Batavia zou het karakter van het Comité volledig worden bepaald door Piet Hein van den Eeckhout. Gecharmeerd van zijn pro-Japanse houding nodigden de Japanners in 1944 de in Tjimahi geinterneerde Van den Eeckhout uit om naar Batavia te komen. Van den Eeckhout had eerder met een aantal medegeinterneerden de pro-Japanse organisatie Persatoean Asia Golongan Indonesia (PAGI) opgericht. Hij werd in staat geacht om de jonge Indo-Europeanen in het gareel te krijgen. In augustus 1944 arriveerde Van den Eeckhout met enkele van zijn mede-PAGI-leden in Batavia.[ii] 

Soekarno wenst Van den Eeckhout en zijn medewerkers geluk in hun strijd.

Van den Eeckhout koos meteen voor de harde lijn. Samen met de voorzitter van het plaatselijke Indo-Comité[iii] Hamaguchi en de Indo-leider P.F. Dahler verplichtte hij de jonge Indo-Europeanen tussen de 16 en 23 jaar zich uit te spreken vóór of tegen samenwerking met ´Dai Nippon en het Indonesische volk´.
Omdat het geheel zich in een nogal rellerige sfeer had afgespeeld kreeg Van den Eeckhout snel een beeld van wélke jongeren zich het meest ´anti´ opstelden. Lees verder

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , | 18 reacties

Over Boekholt, Halimoen en de waarheid

In 2001 en 2003 verschenen in het online magazine Blimbing enkele artikelen over de voormalige voorzitter van het Indisch Platform, brigade-generaal b.d. Rudy Boekholt. Aanleiding hiervoor was een geplande ontmoeting tussen Boekholt en de Japanse keizer, en het feit dat hij op 15 augustus 2003 de herdenkingsrede zou uitspreken. Sommige leden van de Indische gemeenschap, waaronder dus de redactie van Blimbing, vroegen zich af of Boekholt wel de juiste persoon was om die Indische gemeenschap te vertegenwoordigen op zulke belangrijke momenten. Hij zou als voorzitter van het IP verkeerde beslissingen hebben genomen en hij zou te vriendelijk zijn ten opzichte van de Japanners.
´En dan is er ook nog de kwestie van Boekholt´s rol als ´ballenjongen´, schreef Blimbing, doelend op het verblijf van de jonge Boekholt in 1945 in het werkkamp Halimoen in Batavia:

´Een ding is duidelijk over Boekholt’s rol in dat Halimoen-kamp, dat werd/wordt hem door soortgenoten zwaar aangerekend, met name het ondertekenen van een (loyaliteits)verklaring (wat hij overigens zelf ontkent). Deze verwijten circuleren al geruime tijd onder mensen die ook in Halimoen zaten, maar geen van de informanten is bereid daarmee in de openbaarheid te komen. Het kamp heeft dan ook de naam dat het een pro-Jappenkamp was.´

Rudy Boekholt

Door meermalen aan te geven dat mogelijke getuigen niet wilden of durfden spreken, werd méér dan de suggestie gewekt dat Boekholt ´fout´ zou zijn geweest. Ondanks het feit dat Blimbing opriep tot een grondige screening, en dus zélf geen eindoordeel heeft gegeven, liet het wel degelijk een indruk na die voor vele lezers de indruk had definitief te zijn. Boekholt was besmet.

Onderzoek, hoe beperkt ook, komt nooit te laat. Het wordt dan ook hoog tijd dat een eindoordeel over deze kwestie wordt geveld. Hadden de jongens een loyaliteitsverklaring ondertekend? Was sprake van vrijwilligheid bij de tewerkstelling? Was Halimoen een pro-Jappenkamp? Deze en andere vragen worden binnenkort beantwoord door de Java Post.

x

PS De heer Boekholt is op 8 maart 2011 overleden. Hij ruste in vrede.

Lees verder in de Java Post:
De ware aard van het Halimoenkamp  (5 januari 2011)

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: , , , , , , , , , , | Plaats een reactie