Het Britse ultimatum

Raadsels rond de ´Werfstraatinternering´ in Soerabaja (II)

Naar aanleiding van het artikel ´Aan de dood ontsnapt´ over de internering van enkele duizenden jongens en mannen in de Werfstraatgevangenis in Soerabaja, kreeg de Java Post een uitgebreide reactie van de heer Jan Somers, één van deze gevangenen. Omdat zijn verhaal bijzonder gedetailleerd is, halen we hier nog een keer dát deel daarvan naar voren dat gaat over zijn internering, en zijn bevrijding op 10 november 1945. De foto´s van de niet meer in gebruik zijnde gevangenis, eigen opnamen van de heer Somers, werden genomen in 1997.

Werfstraatgevangenis, voormalige Nieuw-Hollandstraat (1997)

´Mijn ervaringen in de Werfstraatgevangenis wijken op enkele punten af van de gangbare verhalen, daarom hier een paar van mijn ervaringen.(…)
Tijdens de bersiap werd ik omstreeks 15 oktober 1945 (juiste datum weet ik niet meer) ’s avonds opgepakt. Ik werd langs de Boeboetangevangenis (was vol) en de Simpangclub (was vol) gereden naar de Werfstraatgevangenis. Het woord ‘spitsroeden’ kwam op dat moment niet bij mij op, maar terugdenkend lijkt mij dat tamelijk netjes uitgedrukt, het was nogal ruig. Eenmaal binnen was het veel rustiger. Ik kwam in een grote cel terecht, oorspronkelijk voor ca. 20 gevangenen, waarin we met ca. 110 man zaten. Eén man bleek overleden te zijn aan zijn verwondingen. De volgende ochtend was er een reorganisatie waarna we met ca. 90 man overbleven. In de cel waren aan weerszijden van een looppad stenen verhogingen waarop we zaten/lagen. Aan het eind van het pad was een hurk-wc en een bak met water. Ik kan mij niet herinneren slaag te hebben gehad, laat staan doodsbedreigingen; het was niet vergelijkbaar met mijn eerder verblijf bij de Kenpeitai in deze gevangenis. Er werd eigenlijk nauwelijks naar ons omgekeken. Het eten was weinig en niet best, mogelijk ging het hier ook om capaciteitsgebrek, de gevangenis puilde nou eenmaal uit. Eind oktober kwamen twee maal enkele Gurkha’s langs lopen zonder contact met ons te kunnen opnemen.

9 November herinner ik mij als een tamelijk rustige dag. We wisten dat een Brits ultimatum op 10 november 06.00 uur zou aflopen. Wel was het eten in de war en werd het eten voor de volgende ochtend buiten al klaar gezet. Volgens mij waren dit restanten maïs van de vorige dag, het rook ’s avonds al bedorven. De nacht verliep rustig, maar niemand kon slapen, in afwachting van de gebeurtenissen na afloop van het ultimatum. Wel hoorden wij de hele nacht de uitzendingen van de omroepzuilen buiten de gevangenis. ’s Ochtends ongeveer half zes moesten we zoals gewoonlijk aantreden voor het eten, het stonk nog erger, ik denk dat niemand dit zou eten. Klokslag zes zou zoals gewoonlijk het uitdelen van het eten beginnen, maar nu vielen de eerste zware schoten van het Engelse scheepsgeschut en kwamen met veel uitdagend lawaai Engelse jachtvliegtuigen laag overvliegen. De granaten vlogen over de gevangenis heen. Het klonk onheilspellend, maar zolang je de granaten hoort fluiten is er niets aan de hand. We werden terug de cellen ingestuurd, bij enkele cellen werd vergeten de deur op slot te doen. Het schieten ging de hele dag door. In de middag durfden we de cel te verlaten en werden de andere celdeuren opengebroken met een van tralies gemaakt breekijzer. We bleven achter het hoofdhek staan, soms achter de muren wegduikend als het schieten dichterbij kwam. Op het eind van de middag werden we door Gurkha’s naar de achterkant van de gevangenis gebracht (Nieuw Hollandstraat) en via een gat in de muur naar gereedstaande vrachtauto’s gebracht. Het zal tegen zes uur zijn geweest, in het pikkedonker kwamen we op Tandjoeng Perak aan.

Werfstraatgevangenis, hoofdingang (1997)

Je moet met dit soort geschiedenissen oppassen voor mythevorming, ook bij jezelf: persoonsverheerlijking, opgeblazen verklaringen, je gaat er zelf in geloven. Je praat jezelf een posttraumatisch stresssyndroom aan, moet je op je oude dag nog een uitkering versieren! Mijn ervaringen met mijn bevrijding wijken sterk af van de verhalen die ik later hoorde, zo hoorde ik pas vele jaren later in Nederland het verhaal over Jack Boer. In mijn herinnering kan ik geen Jack Boer terug vinden. Dat is overigens niet zo vreemd, onder deze chaotische toestanden mis je wel eens wat. De Engelsen wisten allang af van de gevangenen in de Werfstraatgevangenis op redelijk korte afstand van hun basis in Tandjoeng Perak, daar hadden ze Jack Boer niet voor nodig. Maar in mijn reconstructie klopt er ook veel niet. Volgens mij was het eten niet vergiftigd, het was gewoon bedorven, oneetbaar. De aangetroffen brandstoffen waren volgens mij voor gebruik in voertuigen, elke pemuda-groep moest voor zichzelf zorgen. Volgens het verhaal van Jack Boer is zijn actie bij de gevangenis om ca. 03.45 uur begonnen. Ik vraag mij af hoe in een stad die in afwachting was van een grote Britse aanval, midden in de nacht militairen met een tank (niet direct geluidloos) de ca. 6 km, ruim een uur lopen, van Tandjoeng Perak naar de gevangenis ongestoord wisten af te leggen. Ook was het rond zes uur (we stonden bij het eten te wachten!) in en om de gevangenis nog rustig, het schieten in de directe omgeving begon pas veel later in de ochtend.´

Tot zó ver het verhaal van de heer Somers. Bijzonder hierin is de verwijzing naar een Brits ultimatum. Hier wordt gedoeld op het schrijven dat generaal-majoor E.C. Mansergh op 9 november 1945 bij de Indonesische gouverneur R.M.T.A. Soerio liet bezorgen. Geëist werd dat alle gijzelaars moesten worden vrijgelaten en dat alle leiders van de pemoedabeweging, het hoofd van de politie en de functionarissen van Radio Soerabaja zich vóór 9 november 20.00 uur moesten melden, hun wapens afgeven en de overgave moesten tekenen.
De zelfde dag werden door vliegtuigen boven Soerabaja pamfletten uitgeworpen met hetzelfde ultimatum. Waarschijnlijk zijn enkele daarvan op het terrein van de Werfstraatgevangenis terechtgekomen, zodat óók de gevangenen werden geinformeerd.

De Indonesiërs weigerden toe te geven, en kwamen bijeen om de verdediging van de stad te bespreken. Een eerste verdedigingslinie werd aangebracht bij de Bataviaweg, net ten zuiden van de Werfstraatgevangenis. Een tweede linie lag weer ten zuiden daarvan bij het spoorwegviaduct. De Indonesische bevolking werd nu via de radio, met toespraken van Soerio en Boeng Tomo, opgeroepen zich te verweren, zij het dat gemaand werd te wachten tot de Britten zouden beginnen.

De volgende morgen, 10 november, ving om 06.00 uur het Britse bombardement aan, en ontbrandde de strijd opnieuw. Van de gebeurtenissen die dag werd, voor zover bekend, door de Britten slechts zeer summier verslag gedaan. Uit een rapport van de 49th Indian Infantry Brigade:

De Britse inname van Soerabaja

´November 9. Ultimatum delivered by General Mansergh to Indonesians. Not accepted with very good grace. Brigade Commander held conference at 1600 hrs for all unit commanders in which plan of attack was discussed.
November 10. Attack opened at 0600 hrs. Went quietly until 0900 hrs when gunfire on certain targets was called down. Interception of Indonesian radio in which certain orders were given out. The two important items being (1) scorched earth policy, (2) any British or Indian taken prisoner was to be killed.
11.00 hrs Concentration brought down on area Court of Justice, Government building used as Headquarters. Field Regiment, two destroyers, and all (…) mortars used. Air strike by 8 Thunderbolts and one Mosquito on same target. (…) Second air strike Simpang area 15.15 hrs. Our casualties by 1900 hrs 1 BO wounded, one VCO seriously wounded, all of 123 Brigade. Estimated enemy casualties 1500. 3500 Dutchmen released from Kalisosok goal and evacuated to Port area.´ (NA 2.22.21/162)

Ook in een ander verslag aan Generaal Mountbatten (Hoofdkwartier South-East Asia Command) werd gesteld dat ´3500 internees had been released as a result of the operation´. (NA, 2.22.21/134/154) Het Britse hoofdkwartier moest later nog met een persverklaring komen naar aanleiding van internationaal protest tegen de vele ´casualties´aan Indonesische zijde.

Jack Boer verklaarde ooit dat de Britten niet wisten van de gevangenen in de Werfstraatgevangenis, dat deze op zíjn aandringen tien man beschikbaar stelden om deze gevangenen te ontzetten, en verder dat deze actie plaatsvond in de vroege morgenuren van zaterdag 10 november, voorafgaand aan de beschieting van de stad.

Er zijn voldoende aanwijzingen om aan deze lezing van de gebeurtenissen te twijfelen. Ten eerste, het komt vreemd over dat de Britten niet zouden weten van de duizenden gevangenen in de gevangenis. Het enorme Werfstraatcomplex lag op slechts enkele kilometers van de Britse uitvalsbasis Tandjoeng Perak, en eind oktober was er sprake geweest van een eerdere (deels mislukte) bevrijdingsactie.  Ten tweede, de Britten hadden op 9 november een ultimatum gesteld, waarin de eis tot vrijlating van alle ´hostages´. Bevrijding van burgergeinterneerden was één van hun hoofdtaken.  Om deze redenen is niet goed te begrijpen dat ze slechts tot actie wilden overgaan dankzij de overredingskracht van Boer. En tenslotte, de door Boer genoemde timing lijkt niet te kloppen. De aanval op het gevangeniscomplex werd pas ondernomen op het moment dat de aanval op alle Indonesische stellingen was begonnen: 06.00 uur ´s morgens. Dit bevestigt de gedachte dat de bevrijding een integraal onderdeel uitmaakte van de herverovering van de stad. 

Dit alles neemt natuurlijk niet weg dat Boer wel degelijk een belangrijke rol kan hebben gespeeld in de bevrijdingsactie. Als tolk, gids of begeleider. Wélke die rol nu precies was, en hoe belangrijk, zullen we waarschijnlijk wel nooit meer kunnen achterhalen.

x

Over de evacuatie van de Werfstraatgevangenen, lees verder ´Met HMS Princess Beatrix naar Batavia´.

Bronnen: Meelhuijsen, W.,  Revolutie in Soerabaja. Walburgpers, Zutphen, 2000.; Bussemaker, H.Th., Bersiap! Opstand in het paradijs. Walburgpers, Zutphen, 2005.

Dit bericht werd geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 en getagged met , , , , , , , , , , , , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s