Java Post

De hand van Hirohito

Geplaatst op 7 maart 2012 door buitenzorg

Door Peter Schumacher

Kroonprins Hirohito met erewacht, Amsterdam 1921.

Onder voormalige geïnterneerden van het grote burgerkamp voor mannen en jongens in Bandoeng gaat al jaren een prachtig verhaal de ronde over hun toenmalige kamphoofd, Herman Adriaan jonkheer van Karnebeek Jr.. Honderden van deze gevangenen, onder wie ondergetekende, toen 12 jaar oud, zouden hun leven te danken hebben gehad aan zijn manmoedig optreden. Hij zou daarbij gebruik hebben gemaakt van het feit dat zijn vader, jonkheer Herman Adriaan van Karnebeek Sr., voor de oorlog minister van Buitenlandse Zaken, gastheer was geweest van prins Hirohito tijdens diens staatsbezoek aan Nederland in 1921. Bij die gelegenheid zou van de toen pas 17-jarige oudste zoon Herman een foto zijn gemaakt terwijl hij Hirohito de hand schudde. Of dit klopt weten we echter niet, want die foto is nergens te vinden.

Evenmin staat vast wat precies heeft plaatsgevonden toen Van Karnebeek in 1942 in de Japanse dodencel zat. Hij stond op de nominatie geëxecuteerd te worden omdat hij, als general-manager van de Amerikaanse STANVAC oliemaatschappij, schuldig werd verklaard aan het vernielen van Nederlandse en Amerikaanse olieinstallaties bij Palembang. Het verhaal wil ons echter doen geloven dat de Japanners de foto hebben ontdekt, en – uit eerbied voor hun keizer – de man daarom zijn leven spaarden.
Aldus de kern van het verhaal dat sinds 1995 in verschillende periodieken en boeken is verschenen. We weten echter niet waarop dit alles is gebaseerd. Wat is nu werkelijk waar aan het verhaal? Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: 1921, Bandoeng, Bijkerk, H.A.van Karnebeek, Hirohito, kamp, Palembang, Tjikoedapeuteuh, Van Milligen de Wit, XVe Bat | 27 reacties

De vrijheidstrein

Geplaatst op 5 maart 2012 door buitenzorg

Vanaf 16 december 1945 maakten de Repubikeinse leiders een historische 2-weekse treinreis over Java. Soekarno, Shahrir, Hatta en de overige leden van de nieuwe regering hadden als doel om lokale leiders te spreken en organisatorische problemen op te lossen, maar ook, en misschien nog wel meer, om de revolutie te verspreiden. In een vorig artikel van de Java Post, Revolutie in woord en beeld, lazen we dat de Amerikaanse LIFE-fotograaf John Florea mee mocht reizen om het Amerikaanse publiek te kunnen informeren.

´Any effort to dominate us, will be extinguished with our blood´

Als we het verslag in de LIFE van 28 januari 1946 mogen geloven, dan was de reis een eclatant succes. Enorme menigten stonden de trein toe te zwaaien en massameetings brachten de revolutie dichterbij het volk. Ook de ontmoeting met Pakoe Boewono XI, de sultan van Djokja, had resultaat. In ruil voor een generaalstitel en de toezegging dat hij een groot deel van zijn bezit mocht behouden, sprak de plaatselijke leider zijn steun uit aan de nieuwe regering. Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: 1945, Batavia, Florea, Hatta, Pakoe Boewono XI, Shahrir, Soekarno, sultan, trein, vrijheidstrein | 5 reacties

Revolutie in woord en beeld

Geplaatst op 1 maart 2012 door buitenzorg

De rol van de media tijdens de opstand, eind 1945

LIFE, 28 januari 1946

Nederland verloor zijn kolonie door toedoen van de Japanners en Amerikanen, – een veel gehoorde uitleg van de dekolonisatie van Indonesië. De Japanners zorgden ervoor dat de bevolking zich sterk genoeg voelde om onafhankelijkheid te eisen, en de Amerikanen weerhielden de Nederlanders van een terugkeer naar de vooroorlogse situatie.
Zó simpel was het echter niet. We weten niet wat er was gebeurd als er géén Japanse bezetting zou zijn geweest, maar die onafhankelijk was er natuurlijk toch gekomen. Kolonies passen nu eenmaal niet in ons moderne westerse wereldbeeld. En het Amerikaanse standpunt, hoe belangrijk ook, was nog niet doorslaggevend in die eerste cruciale maanden na de Japanse capitulatie. Zowel Groot-Brittannië als de Verenigde Staten gingen aanvankelijk uit van een herstel van de oude situatie. Eerst later, ondere invloed van de gebeurtenissen in Indië zelf maar ook elders in de wereld, zou dat standpunt veranderen ten gunste van de Indonesische onafhankelijkheid.

In dit krachtenspel van diplomatie en militaire operaties was een belangrijke rol weggelegd voor de publieke opinie. Wat dacht de bevolking van Nederland, de Verenigde Staten en elders in de wereld eigenlijk van de gebeurtenissen? Wat wíst men eigenlijk van de situatie in Nederlands-Indië? Welke rol speelden de media? Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: Batavia, Bekasi, Depok, Fabricius, Johhny Florea, LIFE, media, revolutie, Shahrir, Soekarno, treinreis | 34 reacties

Jan, dispereert niet!

Geplaatst op 22 februari 2012 door buitenzorg

Philips II

Enkele jaren geleden werd in Spanje door de – op dat moment socialistische – regering de Ley de Memoria Historica aangenomen: een wet die ervoor diende te zorgen dat de Spanjaarden schoon schip konden maken met het Franco-verleden. Het gevolg was dat niet alleen alle nog bestaande Franco-beelden uit het straatbeeld verdwenen, maar ook dat alle andere openbare verwijzingenen naar dat tijdperk werden verwijderd.
Nu valt daar veel voor te zeggen, omdat nog miljoenen Spanjaarden onaangename herinneringen hebben aan die verschrikkelijke Franco-tijd. De man is nog geen 40 jaar dood, het is dus eigenlijk nog maar pas geleden. En, om een vergelijking te maken, in Rusland, Duitsland en Italië vinden we ook geen beelden meer van Stalin, Hitler en Mussolini.
Die zelfde Ley de Memoria Historica liet echter de standbeelden van Philips II ongemoeid. Nu zult u zeggen: ´Philips II? Die man die door gebruikmaking van de Inquisitie duizenden slachtoffers maakte en hele volken tot wanhoop dreef? De man die de Nederlanden knechtte?´ Precies, dezelfde.
U zult er echter aan toevoegen: ´Ach, da´s toch vier eeuwen geleden? Dáár valt toch niemand meer over?´
Dat klopt. En daarom blijven standbeelden van Philips II daar staan, zonder risico te worden verwijderd. Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: Banda, Coen, Franco, Hoorn, Jan Pieterszoon Coen, Napoleon, Pétain, Philips II, Rawagedeh, standbeeld | 100 reacties

Een bruikbare soldaat

Geplaatst op 21 februari 2012 door buitenzorg

KNIL-soldaten op oefening

We schrijven september 1939. Met de Duitse inval in Polen was zojuist de Tweede Wereldoorlog begonnen. Nederland had misschien nog de illusie neutraal te kunnen blijven, alle tekenen wezen erop dat het dit keer niet zou lukken. Groot-Brittanië en Frankrijk hadden Duitsland al de oorlog verklaard, en Duitse bommenwerpers waren onderweg naar Londen.
In Nederlands-Indië, waar KNIL-troepen zowel een taak hadden om de landsgrenzen te verdedigen alswel om intern de orde te handhaven, was steeds meer sprake van een groeiend gevoel van onbehagen. De bewapening was onvoldoende, en Japan, bondgenoot van Duitsland en inmiddels nieuwe machthebber in China, had al zijn oog laten vallen op Frans Indo-China. En dan was er ook nog de vraag met betrekking tot het KNIL-personeel: was dát wel voldoende voorbereid?

Uit het Nieuws van den dag voor Nederlands-Indie van 30 september 1939, onder de titel ´Dorst leidde tot desertie´:

“Soldaat S. de J. van de 2de afd. Bergartillerie te Salatiga was nauwelijks twee weken uit de militaire gevangenis van Tjimahi voor een zelfde vergrijp ontslagen, of hij stond alweer opnieuw voor de krijgsraad.
– ´Bekent u, dat u drie dagen bent weggebleven?´, vroeg de president.
– ´Helemaal, edelachtbare!´, was het openhartige antwoord.
– ´Hoe kwam dat dan zo?´, wenste de president nader te weten.
– ´Tja, ik had herrie met m’n vrouw, maar ja, ik zal niet alle schuld op haar gooien, want ik heb eigenlijk zelf de schuld. Het spijt me voor mijn twee kinderen. Ik geef toe, dat het stom van me is geweest.´
– ´Hoeveel dienstjaren hebt u nu?´
Beklaagde zei, dat hij thans zeventien jaar in dienst is. Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: Bergartillerie, drank, KNIL, Krijgsraad, Salatiga, soldaat, Tjimahi, warong | 4 reacties

´Innovation for life´

Geplaatst op 17 februari 2012 door buitenzorg

Wie op het internet de website opent van het Nederlandse bedrijf TNO (Toegepast Natuurkundig Onderzoek) in Delft, ziet daar het motto ´Innovation for Life´.
Java Post-medewerker en Delftenaar Jan Somers, als geen ander bekend met de wereld van de TNO, legt ons uit waar dit motto mogelijk zijn oorsprong vindt.

Door Jan Somers

J.K. Baars (1903-1971)

Mijn eerste baas bij TNO was prof.dr. J.K. Baars. Hij had in Leiden scheikunde gestudeerd, was in Delft gepromoveerd in de microbiologie, en was in Batavia hoogleraar aan de Medische Hoogeschool geweest. Dat was in de jaren dertig, de tijd dat je bij je promotie de boottickets al in je zak had.
In Indië had hij lang gewerkt als inspecteur bij de Dienst der Volksgezondheid. De medewerkers van dat instituut doorkruisten de hele archipel om diverse aspecten van de volksgezondheid te onderzoeken. Wekenlang onderweg in de binnenlanden, met weinig technische mogelijkheden. De kunst was om met eenvoudige middelen, die je vaak ter plaatse zelf moest verzinnen, een zo goed mogelijk resultaat te bereiken. In de geest van Nobelprijswinnaar prof. C. Eijkman werd niet alleen veel onderzoek naar vitaminegebrek gedaan, maar ook naar woonsituaties en hygiëne zoals de watervoorziening. In Europa en op het lab in Batavia beschikten zij over behoorlijk materiaal, onderweg was dat natuurlijk onbruikbaar, vanwege het gebrek aan elektriciteit, gas en waterleiding. Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: C. Eijkman, gistfabriek, J.C. van Wettum, J.K. Baars, microbiologie, onderzoek, Tjimahi, TNO | 15 reacties

Nog lang geen vrede

Geplaatst op 13 februari 2012 door buitenzorg

Slachtoffers van Bersiapgeweld in Batavia, 1945/1946

Indonesische nationalisten

Voor veel Europese inwoners van Nederlands-Indië waren de maanden kort ná de Japanse capitulatie, de Bersiapperiode, erger dan de periode daarvoor. Niet alleen omdat de hoop op een terugkeer naar vooroorlogse verhoudingen door de nationalistische aspiraties van de Indonesiërs de grond werd ingeboord, maar ook, en vooral, omdat men gewoon verschrikkelijk bang was. ´Scared to death´, zeiden de Britse soldaten die de orde trachtten te handhaven.

De angst was gerechtvaardigd. De nieuwe leiders van de Republiek hadden aanvankelijk geen enkele greep op de verpauperde plattelandsbewoners die nu en masse naar de steden trokken om daar alles te plunderen wat van hun gading was. Voor velen van hen was nationalisme niet veel meer dan synoniem voor rampok (plunderingen). De aantrekkingskracht van de steden was tweeledig: niet alleen was hier het meeste te halen, de plattelanders hadden hier ook het voordeel van hun relatieve anonimiteit. De daders van de plunderingen en moorden werden zelden herkend. Lees verder →

Geplaatst in 3. Bersiap en Merdeka, 1945-1949 | Tags: 1945, Batavia, bersiap, Chinezen, Jonathans, kidnap, merdeka, Moord, ontvoeringen, slachtoffers | 137 reacties

Van goed karakter en goed gedrag

Geplaatst op 9 februari 2012 door buitenzorg

Dr. Hermanus Roll, vader van de Indonesische geneeskunde

Het blijft een vreemd fenomeen dat een falend admiraal straten en pleinen naar zich vernoemd krijgt, waar een humane, echte held uit de (Indische) burgermaatschappij niet eens wordt overwogen. Wie de admiraal is, mag u zelf invullen, de held is dokter Hermanus Frederik Roll, in leven bekend als directeur van de School Tot Opleiding Van Indische Artsen (STOVIA) in Weltevreden.

Door Herman Keppy

Dr. H.F. Roll, 1867-1935

Bij een nijpend gebrek aan Europese artsen en verpleegkundigen in Indië werd in 1851 dan maar begonnen met het opleiden van landskinderen die medische taken kunnen uitvoeren. De afgeleverde dokter Djawa bleek meestal zijn taak goed uit te voeren. Ook al omdat de Nederlandse docenten, aanvankelijk vooral officieren van gezondheid, hun grote bekwaamheid uitstekend wisten over te brengen. Tot die officieren behoorden Christiaan Eijkman en Gerrit Grijns, de grondleggers van de vitamineleer. In de laatste jaren van de negentiende eeuw deden zij hun baanbrekend onderzoek op en nabij het terrein van de STOVIA of Dokter-Djawa School. Eijkman werd ervoor geëerd met de Nobelprijs voor Geneeskunde. Lees verder →

Geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië | Tags: arts, Batavia, Boedi Oetomo, dokter Djawa, geneeskunde, H.F. Roll, Roll, Samallo, Soetomo, STOVIA | 10 reacties

Peggy´s verleden

Geplaatst op 7 februari 2012 door buitenzorg

´Familie duurt een mensenleven lang´, schreef de Nederlandse dichter Gerrit Achterberg ooit. De context, zíjn context, was ongetwijfeld heel anders, maar gelijk had hij wel. Heel erg gelijk zelfs, het houdt nooit op….

Indonesisch gezin

Ongeveer een jaar geleden kreeg ik via Facebook opnieuw contact met een oude vriendin van mij. Ik noem haar hier voor het gemak maar even Peggy. Ze liet me weten dat ze de laatste tijd nogal bezig was met haar Indische achtergrond. Eén van de hoofdredenen hiervoor was misschien wel dat haar ouders, inmiddels overleden, alle vragen over hun verleden steeds hadden afgewimpeld met opmerkingen als ´daar praten we niet meer over´. Voor Peggy, maar ook voor enkele van haar broers en zusters, bleek dit onvoldoende. Wat voor soort jeugd hadden hun ouders eigenlijk gehad? Hoe waren ze de oorlog doorgekomen? Hoe hadden ze elkaar leren kennen, en wanneer? Vooral die laatste vraag had hun interesse, omdat ze het gevoel hadden dat er nog wel eens halfbroers en -zusters in de familie konden zijn. Sterker nog, misschien hadden zij zélf misschien niet eens alllemaal dezelfde biologische ouders! Ooit waren er namelijk familieleden geweest die, zonder overigens het fijne van alles te weten, hun mond hadden voorbijgepraat. Afijn, Peggy vroeg me mijn hulp bij het reconstrueren van het familieverleden. Lees verder →

Geplaatst in 6. Onderzoek, Aanspraken en Verwerking | Tags: familie, gezin, halfbroers, halfzusters, onderzoek, Peggy, verleden | 9 reacties

Herinneringen aan Moentilan (II)

Geplaatst op 2 februari 2012 door buitenzorg

Op basis van de aantekeningen van zijn moeder en haar kampgenoten, probeert Rob Cassuto (1941) een reconstructie te maken van zijn eigen interneringsperiode in het kamp Moentilan, Midden-Java, van 1944-1945. In het eerste deel lazen we van de reis van Bandoeng naar Moentilan, en van de huisvesting, voeding en werkzaamheden in dat kamp. In dit tweede deel vervolgt hij zijn relaas met een beschrijving van het kampregime.

Door Rob Cassuto

het ´Hoge Huis´, voor de oorlog

Het kamp werd geleid door vrouwen, die een kantoor hadden in het z.g. Hoge Huis. Maar natuurlijk moest alles gevraagd worden aan de Jappen.
En ook hun orders moesten worden uitgevoerd. Het was een miserabel baantje, want niet zelden werden er klappen uitgedeeld.

Behalve Jappen, waren er ook Indonesische bewakers, de zgn. heiho´s. Die waren vaak voor geld in dienst van de Japanners gegaan. Meestal bewaakten ze de poort.
De vrouwen moesten om de beurt ’s nachts wacht lopen op de gangen.
Mijn moeder: ‘Met z’n tweeën liep je dan over de gangen (ik geloof om de 4 uur). Een Jap kwam dan controleren, of we wel echt liepen en niet ergens zaten. We hadden een ‘maanzieke’ Jap, en o wee, als je dan hem tegenkwam ’s nachts. Natuurlijk gebeurden er vele dingen en waren de Jappen vaak wreed, maar die gebeurtenissen zal ik niet allen noteren. Dat heeft ook voor jou weinig betekenis, dacht ik, daar je er geen getuige van was’. Als ik dit schrijf hou ik mijn hart vast, wat is er allemaal gebeurd, dat ze niet verteld heeft, in de nachtelijke gangen, en verder. Lees verder →

Geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 | Tags: Ambarawa, Bandoeng, Banjoebiroe, Cassuto, interneringskamp, kamp, Moentilan | 4 reacties