Java Post

Door Bert Immerzeel

De enige keer dat ik ooit de Molukken bezocht, dacht ik me goed te hebben voorbereid. Tientallen kaarten had ik in mijn hoofd toen ik vanuit het vliegtuigraam voor het eerst Ambon onder me door zag glijden. Dan is dát dus schiereiland Leitimor, en dát Hitoe, dacht ik tijdens het dalen. Voor de berg Goenoeng Nona, of Kuda Mati (‘dood paard’) had ik bijzondere interesse, want ik had me voorgenomen daar een keer naar boven te klimmen.

Gunung Nona

Enkele dagen later was het zover. Een minibusje bracht me naar het westen van Ambon-stad. Vandaar moest ik het verder in mijn eentje uitzoeken. Een paar liter water en wat proviand in mijn rugzak zou genoeg moeten zijn. Een kopie van een vooroorlogse kaart (beter had ik in Ambon niet kunnen krijgen) moest me de richting wijzen.  Geen probleem, dacht ik, want het was toch niet veel meer dan een korte wandeling naar boven, en dan aan de andere kant weer naar beneden. Over enkele uren zou ik in een dorp aan de zuidkust wel ergens vervoer vinden om me terug te brengen naar mijn hotel.   Lees verder →

This weekend Anne-Lot Hoek reports for NRC Handelsblad and Reporter Radio KRO-NCRV about the forgotten bloodbath in Rengat, Sumatra. The idea was to find out what happened. But what happened was not what struck her most.

By Anne-Lot Hoek

Every year a memorial service takes place in the city of Rengat, mid-Sumatra. It takes place in honour of the ‘Peristiwa 5 January 1949’: a massacre performed by the Dutch army during the ‘Second Police Action.’ I went there to speak to witnesses and to compare written sources.

A vanished history

‘Wrong or not wrong’ was the endlessly repeated question in the public debate about Dutch military force during the Indonesian independence war. Recently the notion that violence was ‘structural’ seems to be gradually accepted in that debate. But what ‘structural’ violence looks like in practice and what the implications were, are still to be researched.

The ‘Excessennota’ of 1969 states 80 people died during the Dutch attack in Rengat, while Indonesian estimations range between 1000 and 3000 casualties. However, for myself that was not the most interesting discovery during my travels. What puzzled me was why this history had vanished between the discourse of two nations like a sort of orphaned child that nobody wanted?  Lees verder →

Dat het Nederlandse leger bloedbaden aanrichtte tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog is bekend. Maar van Rengat op Sumatra, waar honderden burgerslachtoffers vielen, wisten we weinig. Historicus Anne-Lot Hoek deed archiefonderzoek en sprak getuigen en nabestaanden.

De herdenking in Rengat

Door Anne-Lot Hoek

In Rengat, een plattelandsstad op midden-Sumatra, klinken fanfaremuziek en militaire commando’s. Het is 5 januari 2016, men herdenkt de ‘Peristiwa 5 januari 1949’, ofwel het bloedbad dat het Nederlandse leger hier aanrichtte tijdens het Indonesische onafhankelijkheidsconflict. De burgemeester spreekt functionarissen, veteranen, schoolklassen en nabestaanden toe. Daarna legt hij een krans voor een herdenkingsmonument. Het gezelschap strooit bloemen uit over de brede, bruine rivier die langs de stad stroomt. Ook ik, als Nederlandse, mag bloemen strooien.

In 1949 woedde in Indonesië een onafhankelijkheidsoorlog, waarin Indonesisch verzet zich wilde bevrijden van Nederlandse overheersing. Nederland startte twee ‘politionele acties’, kortdurende militaire offensieven, een in 1947 en een tweede van 18 december 1948 tot 5 januari 1949. In Nederland is lang beweerd dat het buitensporige geweld dat daarbij is gebruikt, ‘excessen’ betrof, zoals in de Excessennota (1969) was vastgesteld.

Inmiddels is wel bekend dat buitensporig geweld ‘structureel’ was. Maar hoe dat er in de praktijk uit zag, behoeft verder onderzoek. In de Excessennota heeft het drama in Rengat een vermelding van enkele alinea’s en wordt het dodental geraamd op 80. Maar volgens Indonesische bronnen en getuigen zouden er 1.500 tot 2.000 burgerdoden zijn gevallen onder wie vrouwen en kinderen.   Lees verder →

Over vrijwillige prostitutie in Nederlands-Indië in oorlogstijd is weinig bekend; het onderwerp wordt overschaduwd door de berichtgeving over gedwongen prostitutie. Dat beide vormen in elkaars verlengde liggen, blijkt uit de gegevens van Bandoeng.

Door Bert Immerzeel

Bordelen waren el altijd al geweest in Bandoeng. Waar het de Japanse periode betreft, worden steeds drie namen genoemd: restaurant Concordia, restaurant Shanghai Dream en de Shoko Club. In het nabijgelegen Tjimahi had hotel Berglust een kwalijke reputatie.

Bragaweg, Bandoeng

In een onderzoeksrapport uit 1994 (Ministerie van Buitenlandse Zaken en WVC) wordt over het eerste oorlogsjaar het volgende gemeld:

“Direct na de bezetting schakelden de Japanners derden in om vrouwen voor hen te ronselen. […] Tot medio 1943 ging het bij deze ronselpraktijken vooral om de werving van vrouwen als huishoudster voor individuele Japanse militairen of burgers. In deze periode bezochten de Japanners individuele Europese of inheemse vrouwen of de lokale bordelen van inheemse of Europese particulieren. Tevens gaven zij particulieren de opdracht om (hun) hotels voor de Japanners in te richten als bordelen. De werving van de vrouwen werd daarbij overgelaten aan de bordeelhouders of tussenpersonen.”

Het verhaal van één van de service girls (geboren 1922) uit Bandoeng, kort na de oorlog:  Lees verder →

Door David Apollonius Coppoolse

Het lijkt een onmogelijke opgave. De hier afgebeelde bladzijde van een Engelstalige brief is geschreven door de op Java wonende Nederlandse onderwijzeres en amateurbotanica Berthe Hoola van Nooten née Van Dolder (1817-’92). Hij is gericht aan haar Noord-Amerikaanse aanbidder John G. Dunlap (1804-’82).

1ste bladzijde brief 9 december 1856 (John G. and Beatrice A. Dunlap family correspondence, Louisiana Research Collection, Tulane University)

De laatste moet een liefdevolle, onverschrokken lezer zijn geweest, want de wriemelende woordenbrij ziet er op het eerste gezicht angstaanjagend uit. De flinterdunne, door inktvraat aangetaste vellen zijn, waarschijnlijk met een scherpgesneden ganzenveer, veelvoudig volgekrabbeld, niet alleen, zoals gebruikelijk, horizontaal, namelijk van linksboven naar rechtsonder, maar tevens, op dezelfde kant, verticaal, van rechtsboven naar linksonder, met daar doorheen schemerend ook nog eens de eveneens dubbel en dwars geslingerde lussen van de versozijde. Postpapier is kostbaar, dat is duidelijk. De epistolaire kluwen lijkt onontwarbaar, maar bij zorgvuldige bestudering blijkt onder zijn onstuimige oppervlak een bevallig dameshandschrift verscholen te liggen dat wel degelijk goed leesbaar is. Wie is deze zuinige madame Van Nooten, hoe is zij op Java terechtgekomen en welke ontboezemingen stuurt zij haar ‘dierbare vriend’ in het verre New Orleans? Dit is de eerste regel van de eerste bladzijde van haar brief uit 1856, hier voor het eerst gepubliceerd:  Lees verder →

Een goed verhaal mag wel honderd keer worden verteld, en een ‘slecht’ verhaal ook, tenminste als het goed wordt verteld en als er wordt geluisterd. Alleen zó geef je kennis door, en houd je de geschiedenis in leven. Soms denk ik dat deze wet bij de geschiedenis van Nederlands-Indië niet opgaat, en dat we nog steeds niet geleerd hebben om naar het verhaal te luisteren zonder boos te worden, of het te negeren.

Het zwijgen

De linnenkast

Het grote ontkennen begon natuurlijk ergens in de jaren ’50. Het moeten achterlaten van het tropische paradijs, in combinatie met aanpassingsproblemen in het kille vaderland, bracht de Indische Nederlanders ertoe om te proberen te vergeten. Ieder zonnestraaltje werd begroet in de hoop op een beter leven. De herinneringen aan de pijn en het verdriet werden in stilte verwerkt. Natuurlijk begrijpelijk, en al helemaal als we bedenken dat het een generatie betreft die in de meeste gevallen met jonge kinderen zat en zich moet hebben afgevraagd wanneer het juiste moment was aangebroken om het verhaal te vertellen. Aan tienjarigen vertel je niet van je pijn, aan vijftienjarigen ook niet. Als ze twintig zijn geworden heb je je al berust in het zwijgen. Waarom zou je ze lastig vallen met iets wat alleen jíj in je hart met je meedraagt? Waarom zou je ze belasten met een verleden dat voorbij is?  Lees verder →

Dit is een verhaal over mijn ouders, gedurende hun verblijf in Indië. Een verhaal zoals vele Hollanders uit vroegere tijd die in Indië hebben gewoond kunnen vertellen; maar vaak, en begrijpelijk, voor zichzelf houden. Toch is het jammer dat zulke verhalen niet vaker verteld worden. Het gaat niet alleen over mijn ouders, maar ook over mijn eigen zoektocht naar een tijd die verloren is gegaan…

Vita Brevis en Carpe Diem

Door Peter van Alting Geusau

Het verhaal begint eigenlijk bij mijn grootvader. Als luitenant nam hij dienst bij het koloniale leger. Hij is echter al op zevenentwintigjarige leeftijd gesneuveld. Dat gebeurde in de nacht van 25 op 26 augustus 1894 bij de overval op het kamp bij Tjakra Nagara (bivak Matarian) op Lombok. Hij was nog maar pas getrouwd en zo´n vier maanden voor zijn dood werd een zoontje geboren in Ambarawa. Mijn grootvader heeft zijn zoontje maar één keer in zijn armen gehad. Zijn jonge vrouw, die nu zo vroeg in haar leven alleen was komen te staan, ging met haar zoontje terug naar Nederland. Dat kleine jongetje werd mijn vader.  Lees verder →

Bij het Veteraneninstituut kwam een bijzondere vraag binnen over een Nederlandse vlieger die staat afgebeeld op een Indisch bankbiljet. Hoe zit dat eigenlijk?

Door Ageeth van der Veen

Sergeant-vlieger Paul van Breen van de Militaire Luchtvaartdienst van het KNIL verongelukte in december 1941 met een Curtiss Hawk bij Medan, op Sumatra. Zijn nichtje ging met haar man op zoek naar de achtergrond bij een Indisch bankbiljet waar zijn foto op staat, en vond… zijn pijp en zijn zakmes!

Van Breen poseert voor de Curtiss Hawk C-342, een ander toestel dan waarmee hij korte tijd later om het leven kwam.

“Bij mijn schoonmoeder in huis hing altijd een foto van haar omgekomen broer én een ingelijst Nederlands-Indisch bankbiljet waarop diezelfde foto stond,” vertelt Dolf Prins, zelf veteraan van de Koninklijke Marechaussee. “Toen mijn schoonmoeder onlangs overleed en wij die foto en het bankbiljet in huis kregen, werd mijn nieuwsgierigheid gewekt. Hoe is Van Breen in 1943 op dat bankbiljet terechtgekomen?” Lees verder →