Het neefje van Couperus

Door Diederik van Vleuten

Jacqueline van der Mandele-van Blommestein

Jacqueline van der Mandele-van Blommestein

‘Zoo ik ièts ben, ben ik een Hagenaar’. Beroemde woorden van Louis Couperus. Op 10 juni is het 150 jaar geleden dat hij het levenslicht zag. Ook ik ben een Hagenaar. Ik werd geboren in 1961 in de Bankastraat in de Archipelbuurt. Tot zover mijn raakvlakken met de schrijver. Althans, dat dacht ik tot vijf jaar geleden.

In 2008 droeg mijn vader het Indisch archief van mijn familie aan mij over. Drie opeenvolgende generaties van Vleuten zochten hun geluk in de Archipel. Mijn betovergrootvader Didericus van Vleuten kwam in Couperus’ geboortejaar naar de kusten van Java. Hij was mede-oprichter van het vendutiehuis Van Vleuten en Cox te Batavia, waarvan de advertenties tot 1901 de voorpagina van de Javabode sierden. Mijn overgrootvader, Samuel Cornelis Simon, werd in 1871 in Batavia geboren. Hij schopte het tot hoofdadministrateur van een van de grote suikerfabrieken rond Soerabaja. Zijn drie kinderen werden allemaal op Java geboren. De middelste, mijn oud-oom Jan, zou de beste jaren van zijn leven aan Indië blijven geven. Hij was 20 jaar werkzaam als planter op negen ondernemingen op Sumatra en Java. Na de soevereiniteitsoverdracht keerde hij gedesillusioneerd naar Holland terug. Daarmee kwam er een einde aan mijn familiegeschiedenis in Indië.   

En dan nu mijn connectie met Couperus. Mijn overgrootvader Samuel Cornelis Simon was getrouwd met ene Huibertha van der Mandele. De moeder van Huibertha, mijn betovergrootmoeder dus, heette voluit Johanna Jacobina van der Mandele – van Blommestein. Zij liet zich echter Jaqueline noemen en dat is voor het volgende relaas van belang.

Kaap Guardafui

Kaap Guardafui

In de vroege zomer van 1879 scheepte zij zich met haar vijf jonge kinderen te Batavia in aan boord van het stoomschip Overijssel. Zij had een ziekte onder de leden waarvoor zij zich in Holland wilde laten behandelen. Haar man, notaris J.C. van der Mandele, zou haar achterna reizen zodra hij een opvolger voor zijn praktijk had gevonden.
Jaqueline, haar kinderen en baboe’s reisden eerste klasse. Aan boord maakte zij kennis met de heer en mevrouw Valette. Mevrouw Valette was hoogzwanger en hoopte in Holland te bevallen. Maar het zou anders lopen. Ter hoogte van Kaap Guardafui, het meest oostelijke punt van Afrika, strandde de Overijssel in de nacht op de rotsen. Door een godswonder zonk het schip niet. De volgende ochtend werden de angstige passagiers met sloepen naar het vasteland gebracht. Anderhalve maand leefden de drenkelingen in het  Somalische woestijnlandschap, omringd door ‘wilden’ en ‘zwarte mensen’. Toen zij tenslotte door een Engelse officier vergezeld van 30 kamelen uit hun benarde situatie gered werden en na een levensgevaarlijke tocht ‘ om rots en rif’ uitgeput Aden bereikten, was Jaqueline in de gelegenheid haar doodongeruste echtgenoot in Pekalongan per brief verslag te doen van haar afschuwelijke avonturen. Die brief van 67 kantjes is integraal in het archief bewaard gebleven. Daarin doet Jaqueline –  onder veel meer-  verslag van de geboorte van het kindje van mevrouw Valette. Kreunend lag ze in een geïmproviseerde tent bestaande uit een zeildoek die door twee roeispanen omhoog werd gehouden. In het woestijnzand, omgeven door de rotsen van Kaap Guardafui, werd een jongetje geboren. Jaqueline assisteerde bij de bevalling. Uit dankbaarheid werd het jongetje Jacques Guardafui genoemd, naar Jaqueline en de onheilskaap.
Wat is nu de relatie met Couperus? Mevrouw Valette was niemand minder dan Trudy Couperus, de zus van Louis. Zij was getrouwd met Gerard Valette, in wiens huis te Pasoeroean de Stille Kracht ontstond. Het neefje van Couperus, Jacques Guardafui Valette, is dus mede venoemd naar mijn betovergrootmoeder Jaqueline van der Mandele- van Blommestein. Ziedaar mijn link met de grote schrijver.

...beviel Mevrouw Valette binnen een uur tijds van een zoontje,..

…beviel Mevrouw Valette binnen een uur tijds van een zoontje,..

Toen Bastet zijn prachtige Couperus biografie publiceerde was hij van dit verhaal niet op de hoogte. Hij wist wel van de schipbreuk af maar waarom het neefje van Couperus Jacques heette? Een naam toch die in de familie verder niet voorkwam. Mijn vader loste het mysterie voor hem op en schreef hem een lange brief. Het antwoord van Bastet vond ik ook terug in het archief. “Geachte heer Van Vleuten. Hierbij eet ik in mijn hoed op. Had ik dit maar eerder geweten!” Later zou Bastet passages van Jaquelines brief met goedvinden van mijn vader opnemen in een artikel in Maatstaf onder de titel ‘Kruimels van Couperus’ tafel’.
In 1923 publiceerde Couperus Oostwaarts, waarin hij verslag doet van zijn terugkeer naar Indië. Tijdens de passage naar de Oost vaart hij vroeg in de morgen langs Kaap Guardafui waar zijn zuster Trudy zoveel ontberingen leed en beviel van een zoontje. Wie zo kan schrijven verdient het om dit jaar groots herdacht te worden.

“Starende naar het stil, poëtische, idyllische duin van Kaap Guardafui, heb ik aan mijn zuster gedacht.. en iets gevoeld alsof er tussen ons beider bestaansoogenblikken op dat morgenuur iets samenweefde van vreemde herinnering en nooit gedoofde sympathie”.

x

Dit bericht werd geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

17 reacties op Het neefje van Couperus

  1. De geboorte werd in oktober 1879 aangegeven in Den Haag.
    http://195.242.171.17/hga/virtuelestudiezaal/WebsitePubliek/ScanVenster.aspx?containerid=794839&zoomlevel=1&digitaalmateriaalid=794838
    Jacques Guardafui overleed januari 1883 te Pasoeroean.
    In Den Haag werd een zusje Bertha geboren in juni 1881 en zij overleed op de terugreis in de Rode Zee aan boord van de Prinses Amalia november 1882
    Er was ook een broertje Paul die werd geboren en overleed in april 1882 te Den Haag.
    Het gezin Valette-Couperus was dus zwaar getroffen in een korte tijd.

    • Een mooi verhaal van de heer Van Vleuten, kende het niet. Ik ben ervan overtuigd dat het kindje inderdaad naar de dame is vernoemd die assisteerde bij de bevalling, Jacqueline, maar dat de naam Jacques niet in de familie Valette voorkomt klopt helaas niet. Die naam komt regelmatig in de familie voor.
      Een van de broers van Gerard Valette, echtgenoot van Geertruida, heette Jacques. Hij was mijn grootvader.
      DSV

  2. Ed Vos zegt:

    Mooiverhaal: zo ik iets ben, ben ik een Surabayaan, Javaan en Lombokker 😉

  3. laniratulangi zegt:

    Ik vind het een mooi verhaal……. gelukkig met een “Happy End”.

    • W.(Bill) Zitman zegt:

      @ laniratulangi – Lani, I am familiar with your own story – in which you describe your personal struggle as a girl in the aftermath of merdeka. Perhaps you should ask Buitenzorg, if this well written “riwayat” would be of any value to Java Post. (a condenced version and written in Dutch, maybe?) My opinon – it certainly would provide a more balanced view for certain readers of Java Post. We are all victims of “bad decision making” of those days!

      • HenkAnthonijsz (1926) zegt:

        Heer Zitman,
        Waarom altijd in de Engelse taal? Zoek dan a.u.b een Engelse site.

      • buitenzorg zegt:

        De heer Zitman richt zich hier tot en medelezer uit Indonesië, en veronderstelt dat het lezen van het Engels haar misschien gemakkelijker afgaat. Niet geheel onlogisch, lijkt me.
        Verder moet ik het in dit geval voor de heer Zitman opnemen omdat hij geen vergelijkbare ‘Engelse site’ zal vinden, hoe zeer hij ook zoekt. 😉

      • laniratulangi zegt:

        @Bill Zitman, Bedankt voor Uw comentaar. Het is een goed idee om dat te doen alhoewel het voor mij natuurlijk niet zo vlot gaat als in het Engels maar het is een goede “Training” USE it or LOOSE it.
        @Henk Anthonijsz, Inderdaad is mijn Nederlands soms wat gebrekkig, maar met een klein beetje goede wil v/d kant van de lezer komt straks nog wel wat begrijpelijks uit, denk ik…

      • W.(Bill) Zitman zegt:

        Mijnheer Anthonijsz, U heeft wel een goed punt, maar ik zit niet ALTIJD in het Engels te reageren.
        Ik stelde Lani voor om haar eigen tragische belevenissen in Jakarta na de merdeka, waarover ze in het ENGELS een hele beschrijving van heeft gemaakt, ook (verkort) in het Nederlands te vertalen en aan Buitenzorg te vragen of het waarde had voor een artikel in de Java Post, zodat lezers (zoals U) het kunnen lezen – maar ook zouden kunnen begrijpen dat wij (in die tijd) niet de enigsten slachtoffers van slechte beslissingen waren.
        Van haar verhaal in het Engels, begreep ik ook dat het voor haar niet moeilijk zou zijn om mij te begrijpen, vandaar mijn reactie in Engels.

    • W.(Bill) Zitman zegt:

      @ Laniratulangi – Lani, er staat iets op Java Cafe voor uw attention.

  4. berchris zegt:

    Wat een verhaal! Ondertussen kom ik notaris Johannes Christiaan van der Mandele in mijn eigen archief tegen in een acte van 29 juli 1874. Hij is dan tijdelijk plaatsvervangend notaris in Soerabaja voor mijn overgrootvader H.W.F. Ligtenberg die dan “wegens ziekte” in Holland was.

  5. W.(Bill) Zitman zegt:

    Dit was een goede keuze – een mooi verhaal. Well done, Bert!

  6. Wilma zegt:

    De familie Couperus werd inderdaad zwaar getroffen: ook Frans Couperus verloor zijn dochtertje Louise, gestorven in 1901 te Oengaran.
    Bron: Frederic Bastet

  7. Drs. J.J. Brakenhoff zegt:

    De Archipelbuurt is voor mij zeer bekend; heb er gewerkt van 1970 tot 1976 als beheerder van de Amro Bank. De leefsfeer ervoer ik als heel aangenaam; “savoir vivre.” Met Frédéric Bastet maakte ik kennis tijdens een wandeling in Oegstgeest. Enkele weken daarna kwam hij te overlijden. Dit jaar hoop ik Indonesië voor de tweede maal te bezoeken. Rondreis Java-Bali. Saya belajar Bahasa Indonesia.
    janbrakenhoff@ziggo.nl

  8. Ælle zegt:

    DVD Daar Werd Wat Groots Verricht op verzoek van de Indische gemeenschap over de grens vanaf heden ook met Engelse ondertiteling leverbaar.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s