Gebroken wit

Als we naar oude foto´s van Nederlands-Indië kijken, dan zien we nooit hoe het écht is geweest, maar alleen kleine stukjes van een werkelijkheid die al lang niet meer bestaat en die we nooit kunnen reconstrueren. Zo zien we in koloniale albums bijna zelden afbeeldingen van het dagelijks leven van de Indonesische bevolking. En, vreemd genoeg, ook weinig bruiloftsfoto´s. Een gemis, zo realiseerde ik, mogelijk veroorzaakt door het feit dat veel van de huwelijken werden gesloten met de handschoen: op afstand.

Planters in Medan

Planters in Medan

Er is echter nog veel meer te ontdekken. Maar alleen na héél lang kijken. Zo bedacht ik kort geleden voor het eerst dat het toch wel vreemd was dat ´blank´ een sterke voorkeur had voor wit. Witte kleding, witte huizen en witte kantoren. Of zie ik het verkeerd, en komt het alleen omdat de foto´s waar we naar kijken uit een zwart-wit periode komen?

Kort geleden verscheen een boekje van Hans Roosenboom van het Rijksmuseum, met daarin een honderdtal kleurenfoto´s van vóór de oorlog. Afdrukken van autochromes, glasplaatjes die slechts bij hoge uitzondering uit hun hoesje mogen worden genomen omdat ze anders hun kleur verliezen. Wat blijkt: de kleurenfotografie bestaat al meer dan honderd jaar! De techniek werd alleen weinig toegepast. Te duur, en te weinig artistiek volgens de fotografen. De fotografie bleef hangen in zwart-wit, terwijl de schilderkunst volop koos voor kleur.

Misschien speelt die fotografie ons wel parten, en zien we het allemaal te zwart-wit. Misschien had het leven in het vooroorlogse Indië meer kleur dan we wel denken. Maar toch….

Tropenkleding

Afscheid aan de kade in Rotterdam

Afscheid aan de kade in Rotterdam

Het afscheid op het station of aan de kade in Amsterdam of Rotterdam was somber, bijna zwart.  Nederland had in de jaren ‘20 en ’30 misschien ook niet zo veel anders te bieden. Onderweg, ergens tussen Port Said en Colombo, ging de koffer open en werd de tropenkleding eruit gehaald. Een bijzonder moment, vooral voor de mannen die tegelijkertijd ook hun nieuwe werkkleding uitprobeerden. “Ik raad u aan om te beginnen met twee volledige kostuums”, had de kleermaker nog gezegd.

Hoe ging dat dan, precies?, vraag ik me af. Besloten alle opvarenden tegelijkertijd hun kloffie te wisselen, of wachtten sommigen nog tot ze in Indië arriveerden? Wie kon die groepsverandering van zwart naar wit zo lang weerstaan? En hoe werd die kleurverandering ervaren? Als een verandering van oud naar nieuw, van Vergangenheit naar toekomst? Het wit van de nieuwe kleding stond natuurlijk voor het begraven van het verleden in Nederland, en voor een wedergeboorte in Indië. Symbolischer kan haast niet.

Dat die witte kleding in Indië minder praktisch bleek te zijn (je zag er álles op!), werd voor lief genomen. De meeste dragers daarvan konden zich personeel veroorloven dat dagelijks de was voor hen deed, en méér distinctief was bijna onmogelijk. Hoe hoger de functie, hoe smettelozer en witter het pak. Wit was de baas.

Architectuur

Europese woning te Malang

Europese woning te Malang

Bij de functie hoorde de behuizing, bij het pak de woning. Naarmate de particuliere sector het beter deed in Indië, werd er meer en meer gebouwd. In de steden verschenen vele nieuwe overheidsgebouwen, kantoren en winkels, en werden nieuwe woonwijken aangelegd. De kleur van al die gebouwen en woningen? U raad het al: wit. Het contrast tussen de leefwijze van de koloniale heersers en de lokale bevolking werd nu zowel uitgedrukt in de kleur van de kleding, als in de kleur van de bebouwing. Witte Europese woon- en kantoorwijken omringd door groenbruine kampongs.

Het moet de Europeanen pijn hebben gedaan, veel pijn, toen in 1941 in verband met de Japanse dreiging de Luchtbeschermingsdienst besloot om een aantal overheidsgebouwen donkergrijs te schilderen. Wit bleek voor het eerst ook gevaarlijk.

De keuze voor kleur

Toen de oorlog in 1945 eindigde, was van al dat wit weinig meer over. Het tropenpak bestond nog slechts uit lompen, en de witte muren van de overheidsgebouwen fungeerden als achtergrond voor Indonesische vrijheidsleuzen.

Na de onafhankelijkheid van Indonesië werd (bewust?) gekozen voor kleur. Koloniale gebouwen werden verwaarloosd of overgeverfd. Van pasteltinten tot felgroen, rood of blauw. Het was alsof de Indonesiërs alsnog wilden zeggen: jullie hebben ons niet alleen ons land afgenomen, maar ook nog onze kleur.

En die kleur, die is gebleven. De schaalvergroting van de Indonesische samenleving is zó groot dat een terugkeer naar wit ondenkbaar is. Heimwee naar Weltevreden? Het is voorbij.

Dit bericht werd geplaatst in 9. Java Post. Bookmark de permalink .

33 reacties op Gebroken wit

  1. H.A. Naberman zegt:

    Ook de woonhuizen in Batavia werden blauw/zwart geverfd in 1941…….

    • Ælle zegt:

      Wat bedoelt U met blauw/zwart geverfde woonhuizen, heer Naberman?
      Dat Europeanen in de tropen in het wit gekleed waren had te maken met hun frêle gezondheid die ze van huis uit meekregen. Wit was ook een kleur van hygiëne; denk hierbij aan ziekenhuizen want op wit zag je meteen het vuil zitten. De muskieten en andere vliegende insecten willen in de avond of in het donker op wit niet gezien worden.
      Op 20 augustus 1897, heeft Sir Ronald Ross (geb. in India, 1857-1932) het eerst de Plasmodium parasiet ontdekt die in de maagwanden leeft van de Anopheles muskiet – deze parasiet besmet eerst de muskiet en daarna de mens. Sindsdien is MALARIA nog steeds een van ’s werelds grootste killers met een groeiende medicijn resistentie van medicijnen.

      • H.A. Naberman zegt:

        Ik lees dit nu pas…..mijn opmerking was een reactie op het gestelde dat overheidsgebouwen werden gecamoufleerd….

  2. Hans Kusters zegt:

    De geponeerde stelling in de eerste alinea van dit artikel was juist voor mij een bijzonderheid om te lezen en de reden om nu hier mijn reactie te geven. Wij beschikken namelijk wel over een serie foto’s van de verloving en het huwelijk van zowel mijn grootouders als van mijn tante die zijn genomen bij het stadhuis en thuis. Tevens beschikken we over foto’s van de kerk die ze bezochten en de huizen waar ze woonden inclusief een exclusieve foto met alleen het lokale personeel en de bewoners van de naastliggende kampong. Ook hebben we foto’s van de graftombes van onze familieleden op de begraafplaats Djebres / Jebres in Solo (naar een foto van de ingang van deze begraafplaats ben ik overigens nog op zoek: wie kan mij hieraan helpen !?). Verder hebben we veel foto’s van uitstapjes met vrienden en familie op midden Java bij een vulkaan, bergdorp, zwembad of aan tafel. Ook van het landschap en dorpsstraatjes hebben wij foto’s, soms extra interessant vanwege een grote gedode slang. Van de reis met de boot vanaf Rotterdam door het Suez kanaal hebben we een reisverslag met foto’s van tussenstops onderweg met naast persoonlijke foto’s ook een markt in Tanger en met de van de ingang van het Suez kanaal.
    Waar ik inmiddels wel achter ben (nadat ik een aantal pogingen heb ondernomen op zoek naar meer foto’s en om onze foto’s te delen) is dat wij blijkbaar in de gelukkige en bijzondere omstandigheid verkeren dat de meeste fotoboeken en waardevolle documenten de oorlog, de reis naar Nederland en de tijd hebben overleefd. Mijn indruk is dat ook dit aspect een bepalende stempel kan hebben gedrukt bij de ‘ontbrekende’ alledag foto’s in albums van voormalige Nederlands Indische koloniale bewoners.

  3. ellen zegt:

    “Hoe hoger de functie, hoe smettelozer en witter het pak. Wit was de baas.”
    Nou, dat was ook het geval bij lagere functies. Een voorouder van mij had in Indie een baan als klerk bij een assistent-residentie kantoor, met een maandwedde van 100 gulden. “Honderd gulden was vroeger een heel maandsalaris voor het werk van de eenvoudige klerk, een typische bureaubaan die de Indo-Europeaan met zijn klein-ambtenaarsdiploma ambieerde. Omdat een net Europeaan in Indie geen handenarbeid (voor hem ‘koeliearbeid’) vanwege zijn prestige verrichtte, was een klerkenbaantje belangrijk voor de Indischman, hoe weinig dit ook betaalde. Dankzij het witte boordje dat hij droeg, was hij tenminste een “schoone handen werker’ en bezat hij status in eigen milieu als een ‘mijnheer’. ” (Bron: In Indie geworteld. Door Hans Meijer. Serie De geschiedenis van de Indische Nederlanders, 2004)

  4. IS Indo zegt:

    Je kan natuurlijk wel alles draaien in de sfeer van die blanke overheersers. Maar algemeen bekend mag het toch zijn: wit straalt warmte terug, donker houdt warmte vast. Dus kalk je huis wit, scheelt misscheien een graadje. En in dit koude landje laat je de bakstenen lekker rood, houdt de weinige warmte die je hier krijg, vast.

  5. Ron Geenen zegt:

    “”””””””””Zo bedacht ik kort geleden voor het eerst dat het toch wel vreemd was dat ´blank´ een sterke voorkeur had voor wit. Witte kleding, witte huizen en witte kantoren. “”””””””””””

    Helemaal niet zo vreemd. Wit stoot warmte af, daarentegen houd zwart en donkere kleuren de warmte meer vast. Op een warme en zonnige dag is het b.v. in een zwarte auto altijd een paar graden hoger dan in een witte auto.
    Op de vaart had ik winter en zomer kleren als uniform.

  6. Robert Fermin zegt:

    Meneer Indo, u heeft de juiste verklaring voor de redens van “Wit”. U haalde mij de woorden uit de mond. Holland heeft zulke juiste gezegdes. Grappig, in Amerika zeggen wij “Carte blanche” als je het recht hebt om iets te kunnen doen zonder er voor te worden gestraft. Niet dat je er voor in de bajes komt natuurlijk. Discussie is het goud in de zon.

  7. buitenzorg zegt:

    – De Europeanen in Indië reden bijna zonder uitzondering in zwarte auto´s. Hun kleding en woningen daarentegen waren wit.
    – De koloniale architectuur in Brits-Indië was veel Europeser (minder wit) dan die van Nederlands-Indië.
    – De Indonesiërs – vanaf 1950 – hebben in afwijking van hun koloniale overheersers een voorkeur voor kleur.

    Zo simpel ligt het dus niet. Het argument van het meer of minder afstoten van warmte door wit, lijkt me minder belangrijk dan sociaal-culturele overwegingen.

    • Ron Geenen zegt:

      “”””””– De Europeanen in Indië reden bijna zonder uitzondering in zwarte auto´s. “”””””””””

      Alle auto’s uit die tijd werden geïmporteerd en hadden maar een kleur: zwart. Mijn opa had in Padang een auto bedrijf en zijn 2 hudsons, Fiat en truck waren allemaal zwart.
      In de brandende zon kan je op de motorkap van een zwarte auto haast een ei bakken.

    • Surya Atmadja zegt:

      1.Het was alsof de Indonesiërs alsnog wilden zeggen: jullie hebben ons niet alleen ons land afgenomen, maar ook nog onze kleur.

      2.En die kleur, die is gebleven. De schaalvergroting van de Indonesische samenleving is zó groot dat een terugkeer naar wit ondenkbaar is.
      3. Heimwee naar Weltevreden?
      =====================================================
      Ik denk niet dat bovenstaande verhaal houdbaar is .

      1.Zou het niet omdat de meeste Indonesiers in het begin in of naast de natuur wonen , ook voordat de Nederlanders(blanken) komen?
      En de natuur heeft verschillende kleuren , van af groen zoals de gewone bossen , bamboebossen, de rijstvelden (t/m goudkleurig) , de bergen met de wazige blauwachtig mist .Tenminste toen vroeger men de bergen nog konden zien, zonder smog , huizen en villa’s in berghellingen.

      2. Logisch dat de kleuren van af natuurlijke kleuren blijven bestaan , zelfs de wansmaak kleurenkeuze van de gewone Kromo die het nu financieel goed hebben.
      Soms zie je in de moderne Indonesische wijken/perumahan bont gekleurde huizen in regenboog kleur , die tot de klasse van smakkelozen , nieuwe rijken(OKB) behoorden .
      Met de kampungan (boeren) smaak.
      Als je ook ziet hoe velen hun kleine paleizen meubileren , zou ik gillend weglopen.

      3.Ja, heb nog steeds heimwee naar Weltevreden, ben geboren in Djakarta ,woonde in Laan Trivelli , komt elk jaar naar mijn kampung , behalve in 2015/2016 , op school geweest bij de opvolger van CAS Gambir .
      Van 1962-1965, door de PKI affaire pas in 1966 afgemaakt.
      Met speelgebied in Menteng area, veel klasgenoten en familie die daar wonen.

      De woning en dienstwoningen van mijn vader/opa zijn gewoon Europe huizen met Europese kleuren , ook van hun vriendenkring /schoolgenoten.

      • Ron Geenen zegt:

        “””””””””Ja, heb nog steeds heimwee naar Weltevreden, ben geboren in Djakarta ,woonde in Laan Trivelli , komt elk jaar naar mijn kampung “”””””””””

        Niet te lang wachten en niet vergeten duikerspak meenemen.

    • Arthur Olive zegt:

      Henri Ford moet over de kleur van zijn auto’s gezegd hebben: “Je kan elke kleur kiezen zolang het maar zwart is”.

  8. Wal Suparmo zegt:

    De huizen en gebouwen in HEEL Ned Indie( niet allleen maar in Batavia).MOESTEN bij het begin van WWII,door de LBD( Lucht Berscherming Dienst in CAMOUFLAGE keuren geverfd worden en zoms in zebra kleuren als het maar zwart en groen is.Alle lampen moet beschermd worden inclusief van rijtuigen.( Schuilkelders werden gegegraven en een ieder moet een rubberen BOMBERCAKE in zijn zak hebben.Alles echter voor niets

    • Jan A. Somers zegt:

      In Soerabaja werd alles grijs. En die bombercake was gewoon een gummetje, van school. De bedoeling van dat grijs en lichten afgeschermd was om de lichtgloed boven de stad weg te nemen. Er was nog geen radar en elektronische plaatsbepaling, men ging op de lichtzuil boven een stad af.
      “reden bijna zonder uitzondering in zwarte auto´s.” Er waren heel veel Europeanen zonder auto, zoals mijn ouders. Was dat ook niet de tijd dat Ford auto’s leverde in alle kleuren, mits zwart? Of was dat eerder?

  9. Indisch4ever zegt:

    wit was warmteafstotend…. dat is de reden wat ik altijd hoorde .
    Maar het witte pak werd ook een statussymbool, voor wie van betere stand wilde zijn.
    Ik zag het nooit als een onderstreping van het balnk zijn op zich.
    Tegenwoordig is het ineens populair om te spreken over ‘witte mensen’ .
    Het lijkt me uit Amerika overgewaaid

    Ook Soekarno droeg vaak wit
    https://www.google.nl/search?q=soekarno&num=40&newwindow=1&source=lnms&tbm=isch&sa=X&ved=0ahUKEwipmeOw9s3QAhWiCMAKHSttDrYQ_AUICCgB&biw=1221&bih=648

    • Ron Geenen zegt:

      “”””””””””Tegenwoordig is het ineens populair om te spreken over ‘witte mensen’ .
      Het lijkt me uit Amerika overgewaaid””””””””””””

      “Vreemd, dat ik die uitdrukking hier in CA nog nooit heb gehoord. Wel voor het eerst van NLérs.

      • Indisch4ever zegt:

        whites, blacks…. normale Amerikaanse uitdrukkingen

      • Ron Geenen zegt:

        “””””””””whites, blacks…. normale Amerikaanse uitdrukkingen”””””””””

        Kan allemaal, maar niet mijn ervaring onder collegae, kennissen en vrienden. Alleen Norman de Buck omdat hij vaak voor zuid-amerikaan in film speelt, roepen ze tegen hem wel eens “wet back”.

      • Ron Geenen zegt:

        Heb reeds eerder gezegd en geschreven: Ik volg al dat politiek gedoe niet. Heb een vermoeden wat het is en heb niet de moeite genomen om het te openen/luisteren.

      • e.m. zegt:

        De Java Post kent nog 2.694 andere volgers !

      • Ron Geenen zegt:

        “””””””””De Java Post kent nog 2.694 andere volgers !”””””””””””””

        @e.m. Er zijn heel wat berichten die ik niet leest en zeker van een bepaald persoon. Die sla ik over en hanteer de “Delete” knop. Ik heb ook tijd nodig om o.a. artikelen te schrijven, fotografie en software, speuren naar gegevens, Telefoon gesprekken voeren zoals gisteren met een Chevalier in Jakarta gesproken, koken, enz 2694 volgers! Daarom wil ik beslist niets met Facebook en andere Multi-media te maken hebben.

  10. ellen zegt:

    Nederlands-Indie had een standensysteem, ook uiterlijk gezien. De kleur van de kleding maakt verschil. Gedekt. Dat was de kleurcode. Voor een echte Europese uitstraling vertoonde je je niet in kleuren als knalrood, grasgroen en paars. Deze felle kleuren werden als te ‘inlands’ beschouwd. Meisjes en vrouwen die toch in felle kleuren gekleed gingen, omdat ze dat gewoon mooi vonden, werden meestal met de nek aangekeken. (Bron: Virtueel Indie).

    • Jan van Riebeek zegt:

      Beste Ellen ,
      Werd er in de Indische Tropen ook niet veel Khaki Kleuren gedragen ? Vooral in Brits-Indië was de Khaki Kleur zeer populair vanaf de tijd van de Engelse Oost-Indische Sepoy Muiterij van 1856 .

    • boy de Graaff zegt:

      mij maak de kleur geen probleem als het maar schoon en netjes uit ziet

  11. ellen zegt:

    Jazeker. Khaki, zandkleurige katoenen stof, werd – eerst voor het uniform in het leger – gebruikt vanwege zijn camouflagekleur (zandkleur, olijfgroen). De Britten voerden in 1902 als eerste het khaki in voor alle regimenten, ook in het moederland zelf. In hun kolonien was het khaki tropenuniform al in 1896 in gebruik genomen. Andere landen zouden snel volgen met khaki of een veldgrijze variant geschikt als gevechtspak en goedkoper dan die van het oude uniform.
    Door de gedektheid van de kleuren werd khaki ook populair in de burgermode.

    http://historiek.net/het-uniform-in-de-mode-iv/20241/

    • Ron Geenen zegt:

      “”””””””””””Door de gedektheid van de kleuren werd khaki ook populair in de burgermode. “””””””””
      Een persoon, man of vrouw, die zich met gedekte kleren kleed valt lichamelijk en uiterlijk beter op. Maar een persoon die zich als een papegaai kleed wil zijn uiterlijk dekken. Waarschijnlijk heeft die persoon een minderwaardigheidscomplex.

  12. Peter van den Broek van een andere generatie zegt:

    Of de kleur wit zo bepalend is in tropische oorden? Het lijkt me meer een praktische keuze. Wit reflecteert en dat lijkt me wel zo handig in de tropen. Bij de Koninklijke Marine had men een witte uitrusting voor in de tropische kringen. Ik zie mijn oom nog in witte uitrusting in Nieuw-Guinea en Ned-Antillen rondlopen. Ikzelf heb nog een witte broek, witte schoenen plus riem uit het Marine-magazijn gekocht en daarmee gepronkt in zomers Rotterdam, de kleding was wel zo goedkoop.

    Dat kleur betekenis kan hebben! Kijk maar in Oosterijk-Hongarije naar de kleuren van de overheidsgebouwen uit de K(aiserliche) & K(önigliche) -tijd, allemaal geel. Geel is in China ook de kleur van de Keizer heb ik me laten vertellen.

    • Ron Geenen zegt:

      “””””””””””Of de kleur wit zo bepalend is in tropische oorden? Het lijkt me meer een praktische keuze. “””””””””””””

      Bij de van Ommeren tankvaart bepaalde de kapitein wanneer wij van donker overgingen op tropen uitrusting. Zelf onze pet kreeg een witte hoes. Bij de uniformen hadden we de keuze uit wit of kaki. En de stropdas was ook dan niet nodig.

  13. Wit werd toch in de eerste plaats gezien als ‘koel’, want het reflecteert het zonlicht. De witte tropenhelm illustreert dat het best. Overal in de tropen werd wit gedragen tot ver na de oorlog. Ons is in elk geval altijd verteld dat wit het luchtigst dragen was.

  14. Jan A. Somers zegt:

    Ik, als gewone sinjo, droeg van alles en nog wat. Ik kan me niet vaak wit herinneren. Wel mijn vader. Maar die was als zeeman niet vaak thuis. En tropenhelmen heb ik ook niet algemeen gezien. Bij het Rode Kruis, na de bersiap, droeg ik gewoon groen uniform, van de Brits-Indische foerier.

    • Ron Geenen zegt:

      “”””””””Ik, als gewone sinjo, droeg van alles en nog wat. “”””””””””””

      Ach, dat zie je vandaag ook. Het is gewoon een kwestie van smaak hebben. En smaken verschillen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s