Dewi Sartika: heldin van de nationale beweging

Naar aanleiding van haar bezoek aan Java publiceerde Dineke Stam eerder in de Java Post over Raden Adjeng Kartini. Dit keer een artikel over een andere belangrijke vrouw uit de geschiedenis van Indonesië: Dewi Sartika.

Door Dineke Stam

Indonesische heldinnen

Dewi Sartika is de vijfde heldin op dit schilderij van Cisca Pattipilohy, geschilderd door een collectief van politieke gevangenen. In het jaar dat Aletta Jacobs naar het toenmalige Nederlands-Indië reisde,  nu 100 jaar geleden, was Raden Adjeng Kartini al overleden. Jacobs noemt Kartini slechts één keer in haar Reisbrieven,  als zij kennismaakt met prinsessen in Djokja: “In deze jeugdige prinsesjes begroette ik de moderne Javaansche vrouw, meisjes van het slag van Karthini, die niets liever zouden willen dan zichzelf te ontwikkelen, om deze ontwikkeling dienstbaar te maken tot verheffing harer Javaansche zusters. Zou de schrijfster van Hilda van Suylenburg wel gedacht hebben, dat zij hier, in het midden van Java, zulke lieve, jonge, hooge vereersters vindt in de prinsessen van het huis van Paku Alam?”. Hilda van Suylenburg was de populaire feministische tendenzroman uit 1897 geschreven door Cécile Goekoop-de Jong van Beek en Donk. Kartini las dit boek intensief, zo blijkt uit haar brieven.

De kracht van het onderwijs

Jacobs schrijft nauwelijks over Kartini, maar wel uitgebreid over het bezoek aan de school van Dewi Sartika, de vrouw die erin slaagde een van Kartini’s idealen concreet vorm te geven. “Met mevrouw Oudemans, de beschermvrouw van de school, bezocht ik hier de school voor inlandsche meisjes. De oprichtster en leidster van deze school is Raden Devi, de vrouw van een inlandschen onderwijzer. Zijzelf heeft slechts tot haar twaalfde jaar school gegaan en verder onderricht, eerst van haar moeder, die een hoogstaande vrouw moet geweest zijn, en later van haar man, genoten. Acht jaren geleden, zij was toen reeds moeder van eenige kinderen, gevoelde zij zich geroepen om van de weinige kennis, die zij bezit, doch die toch hemelsbreed boven de kennis staat van de meeste Javaansche vrouwen, zooveel in haar vermogen is aan andere vrouwen mede te deelen. Zij bracht toen zeven of acht meisjes bijeen en begon die te leeren lezen en schrijven. Spoedig kwamen andere meisjes vragen, of zij ook mochten komen, en dat getal breidde zich zóó snel uit, dat thans deze school 230 leerlingen telt.”   

Jacobs politieke inzet, feminisme gecombineerd met ethische politiek en een superieur-koloniale – op winst voor Nederland beluste houding – blijkt duidelijk uit dit fragment: “Wat een macht van ongecultiveerde gaven ligt er voor ons land nog te oogsten, als wij de Javaansche vrouwen, evengoed als de mannen, de gelegenheid tot ontwikkeling openen.”

Dewi Sartika richtte in 1904 een van de eerste schooltjes voor Javaanse meisjes op. Zóveel meisjes wilden leren lezen, schrijven, rekenen, handwerken, koken, dat de school snel groeide. In 1910 waren er al 9 Sekolah Kaoetamaan Isteri en in 1920 in alle steden en regentschappen op Java. Een macht aan gaven is hierdoor op eigen kracht gecultiveerd. Sartika overleed op 11 september 1947 tijdens de evacuatie uit Bandung in de onafhankelijkheidsoorlog. Op 1 december 1966 kreeg ze de titel heldin van de nationale beweging.

Vrouwenstrijd van nu

Honderd jaar later reizen we in de voetsporen van Jacobs en maken we kennis met de Indonesisch vrouwenstrijd van nu. Onze ontmoeting in Bandung staat in het teken van onderwijs. De leraren en leraressen van de Dewi Sartika school begroeten ons hartelijk. De kinderen zijn er niet, want die hebben net examen gedaan. In een mum van tijd zitten we gezamenlijk in een overvol klaslokaal te zingen. “Jullie zingen wel het Kartinilied, maar hier moet je het Sartikalied leren!” De muziekleraar gaat snel op zoek naar zijn instrumenten. Vol overgave wijzen de leraressen mee met de woorden in het gestencilde boekje over de school. Eén groot feest wordt het en maar liefst vijf leraressen gaan mee naar de Common Room, een inspirerend informeel centrum waar innovatie en ontmoeting samen gaan met ontwikkeling van nieuwe media. Gustaff Harriman Iskander en Reina Wulansari brengen mensen uit uiteenlopende sectoren bij elkaar om innovatie te creëren. Je weet nooit precies wat uit zo’n discussiemiddag voortkomt, maar dat maakt het juist interessant. Op de agenda staat onderwijs in het kader van vrouwenrechten.  Door de samenstelling van het gezelschap komt de inspiratie van Maria Montessori en Dewi Sartika aan de orde. Het belang van wiskunde onderwijs, de rol van vrouwen in toerisme, de keuze voor kandidaten van Fullbright beurzen, moderne media en muziek om de vrouwenkiesrechtstrijd voor jongeren van te visualiseren en een gesampelde beeldende versie van Hallo Bandung brengen ons van verleden naar toekomst en weer terug.

Aanstaande  4 december 2012, op de geboortedag van Dewi Sartika vind in Aletta-Equality Amsterdam een bijeenkomst plaats over Sartika, Kartini en Jacobs, ontmoetingen in Indonesië en Nederland. U bent van harte uitgenodigd.

x

Dit bericht werd geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië en getagged met , , , . Maak dit favoriet permalink.

6 reacties op Dewi Sartika: heldin van de nationale beweging

  1. Walter zegt:

    Mannen en vrouwen zijn als de vleugels van een vogel: niet totdat de vleugels evenwichtig zijn kan de vogel met succes vliegen. Abdu’l-baha

  2. J.Heerma zegt:

    Blij dat ik dit heb mogen lezen. Ben sinds enige maanden heftig bezig met Indonesische mensen hier in Perth, West Australië.Lessen in Bahasa en gamelan. De gamelan klas is een heel gemêleerd gezelschap, behalve Indonesiërs (Moslim zowel als Christen) ook een Jordaniër (oorspronkelijk Libanees, maar gevlucht naar Jordanië), Amerikaan, Ierse, Vietnamese en ik, (geëmigreerde) Nederlander. Het is een geweldige groep. Ik had nooit gedacht dit in Perth te zullen vinden. Pas een paar dagen geleden de site Javapost ontdekt, wat een geweldige site en het verhaal over Kartini en Sartika! Waarom, oh waarom zijn wij in Nederland zo klein-geestig geweest en hoorden niets dan slechte verhalen over Indonesiërs. Ben net begonnen aan een boek over de Indonesische geschiedenis (vanaf ca 1300) af en toe wel wat droog, maar al die verschillende volkeren…..! Als ik het zo lees denk ik vaak aan de Europese geschiedenis met de oorlogen en twisten tussen de adelijke heren, hertogen, graven en prinsen. Wij wisten toen nog niets af van het Indonesische rijk en zij niet van ons, de strijd van de Islam tegen Hindoe-Boedisme en wij in ons kleine landje van Rooms Katholiek en Protestantisme. Wij moeten allen nog heel veel leren. Maar zoals Paul Kruger zei: Alles sal regkom. Vooruit dan maar, daar moeten we dan op vertrouwen. Met vriendelijke groeten uit Australië.

  3. j.w.hoegen. zegt:

    naar mijn mening waren het de moslim leiders die het niet wilde hebben dat meisjes onderwijs kregen ,
    en zeker niet het onderwijs dat de nederlanders aanboden.

    • Surya Atmadja zegt:

      Nee, dat was meer de adat .
      Gewone volk , dochter boeren gingen niet naar school , of als ze geluk hadden mogen ze een paar jaar onderwijs volgen bij een sekola desa .

      Dames met adelijke afkomst worden na bepaalde leeftijd( geslachtsrijp) di-pinggit.
      M.a.w kregen ze weinig bewegingsvrijheid , ze moesten wachten tot dat er een kandidaatshuwelijk komen.
      Zie ook het verhaal van Rd Adjeng Kartini , ze is pas op oudere leeftijd getrouwd met een oudere man.
      Rd Dewi Sartika had meer geluk , ze kon haar hart volgen , om te trouwen met Raden Kandoeroean Agah Soeriawinata , leraar 1ste klasse school( de voorloper van de H.I.S).
      Haar familie wilde haar uithuwelijken aan een vooraanstaande iemand van de Regenten familie uit Banten.
      Raden Dewi Sartika is een Sundanese vrouw , geen Javaanse .
      Historisch gezien was Rd D.Sartika de eerste(Sundanese)Indonesische vrouw die een echte school had opgericht (met medewerking van de Regent van Bandung).
      Ze is minder populair bij de Nederlanders omdat ze weinig kontakten had met Nederlanders en haar vader de Patih van Bandung was ook in ballingschap gestuurd door de Gouvernement.
      Uiteindelijk kreeg ze een zilveren en gouden ster van de Nederlands Indische regering.

  4. Surya Atmadja zegt:

    “Dewi Sartika richtte in 1904 een van de eerste schooltjes voor Javaanse meisjes op.”
    ———————————————————————————————————————–
    Ik denk dat het in de eerste instantie alleen maar voor de Sundanese vrouwen .
    Eerst waren het nog de nichten/vriendinnen of dochters van de medewerkers van de bupathi(Regent).
    Ze had grote invloed op de emancipatie van de Sundanese vrouwen , een idool voor mijn moeder (geb.1915)en haar oudere zusters .De 3de generatie die actief zijn in het onderwijs in West Java.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s