Biografie nuanceert controverse Snouck Hurgronje

Uitputtende biografie van Wim van den Doel over arabist en avonturier Christiaan Snouck Hurgronje.

Bezoek aan de Universiteit Leiden van kroonprins Sa’ud van Saudi-Arabië, met v.r.n.l. Dr G.F. Pijper, Dr Nidhat, onderminister van Buitenlandse Zaken Fu’ad Hamza, de prins, prof. C. Snouck Hurgronje, prof. A.J. Wensick en twee lijfwachten, 1935. [KITLV]

Door Abdelkader Benali

Het leven van Christiaan Snouck Hurgronje zou als een avonturenroman verteld kunnen worden. Geboren uit een buitenechtelijke relatie, cum laude afgestudeerd in de arabistiek aan de Leidse universiteit koos deze briljante jongeman ervoor om zo op te gaan in de islamitische cultuur dat hij door kon gaan voor moslim in Mekka.

Het onderzoek aldaar beschreef hij in een meeslepend boek, waarna hij zich meldde bij het koloniale bestuur in Nederlands-Indië. Daar zet hij zijn onderzoeksdrift naar de lokale bevolkingen in om leger en koloniaal bestuur de middelen in handen te geven om hun gezag te vestigen, onder andere op Atjeh. Ondertussen trouwde hij met een Indonesische vrouw om na zeventien jaar afscheid te nemen van de Archipel en zijn wetenschappelijke loopbaan voort te zetten aan het Leidse Rapenburg. Zijn Indonesische kinderen zou hij nooit meer zien.

Hij werd adviseur van de regering voor Nederlands-Indië en leidde een nieuwe generatie arabisten en oriëntalisten op die aan zijn karakter en snibbige toon een trauma overhielden. Hij stierf op 26 juni 1936, 97 jaar oud. In zijn laatste jaar schreef hij nog een bijdrage ter verdediging van Joodse wetenschappers en nam hij thuis examens Atjehse taal af.

Eminent wetenschapper

In Snouck heeft biograaf Wim van den Doel, hoogleraar geschiedenis, er voor gekozen dit verhaal niet te vertellen als dat van een avonturier, maar van een eminent wetenschapper, zoals ook blijkt uit de ondertitel van zijn boek: Het volkomen geleerdenleven. Van den Doel, die eerder onder meer Zo ver de wereld strekt schreef, concentreert zich op de enorme bijdrage van Snouck Hurgronje aan de arabistiek en oriëntalistiek.

De vroege jaren van Christiaan Snouck Hurgronje worden in nog geen twintig pagina’s verteld en dan zitten we al aan de Leidse universiteit waar de student zich al snel onderscheidde door zijn intelligentie, brede ontwikkeling en werklust én zijn studie naar de oorsprong van de vroege islam. Nadat Nederland in 1872 een consulaat in Djeddah had geopend, groeide de noodzaak om te onderzoeken of Indische pelgrimgangers aan politieke beïnvloeding bloot stonden in Mekka. Kwamen wellicht met de terugkerende hadji’s ook het koloniale bestuur onwelgevallige ideeën over een moslimkalifaat naar Nederlands-Indië? Dit was een kolfje naar de hand van Snouck Hurgonje. Het levert ook de mooiste hoofdstukken op in het boek.

Genotshuwelijk

Hij nam de moslimnaam ‘Abd al-Ghaffar aan, liet zich besnijden en trok in Arabisch gewaad naar de heilige stad. Dan zien we ook zijn oneindige aanpassingsvermogen. Enerzijds laafde hij zich aan de islamitische cultuur door zich in Mekka bij een Arabische schriftgeleerde te voegen en een genotshuwelijk aan te gaan met een Ethiopische vrouw: dat hier sprake is van een vorm van slavernij redeneerde hij weg. When in Rome do as the Romans do. Tegelijkertijd stelde hij dat het Westen superieur is aan de islam en dat het geloof binnen een aantal generaties zal uitsterven. Hij maakte als eerste westerling foto’s van de bedevaartstad, maar moest na een diplomatieke rel Mekka halsoverkop verlaten.  Het boek dat hij over zijn belevenissen in Mekka schreef is een antropologisch en literair meesterwerk, nog altijd goed leesbaar.

Gezicht op Mekka, 1887 [TM]

In de jaren daarna richtte hij zijn blik op de Archipel. Welke status had de islam daar? In 1889 kwam hij in Nederlands-Indië aan, op een moment dat het er broeide. Islamitisch verzet op Java werd door het leger bloedig­­ neergeslagen. Om zich de mores eigen te maken integreerde hij in de lokale Javaanse elite door met een Soendanese vrouw te trouwen met wie hij vijf kinderen kreeg. Het was in die tijd normaal dat Nederlandse mannen met Indonesische vrouwen trouwden. Dit dubbelleven leiden ging hem makkelijk af. Door zijn fenomenale talenkennis en diepe ingraving in de lokale cultuur kwam hij tot de conclusie dat dé islam niet bestaat, maar grotendeels gevormd wordt rond lokale gebruiken en tradities.

Volgens hem begreep het koloniale bestuur de religieuze zeden van het land niet, waardoor het ook niet goed kon optreden. Er zou veel meer gebruik moeten worden gemaakt van het intellectuele kapitaal van de lokale bevolking, aldus Snouck Hurgronje, die voorzag dat Nederlands-Indië op den duur onbestuurbaar zou worden zonder machtsdeling. Hij verzette zich ook tegen de heersende racistische vooroordelen over Indonesiërs. Een opgeleide Indonesiër kon het werk van een Nederlandse ambtenaar net zo goed doen, wellicht zelfs beter. De incompetentie en kortzichtigheid van het koloniale bestuur waren hem een doorn in het oog. Men was te weinig begaan met de lokale gevoeligheden. Zolang Nederlands-Indië zuiver als wingebied werd gezien, zou de situatie instabiel blijven.

In 1891 reisde hij naar Atjeh om onderzoek te doen naar de rol van de islam in de opstand daar. Het was een andere wereld dan Java. Na jaren van oorlog leek het conflict uitzichtloos. Het koloniale bestuur had grote moeite de brandhaarden te blussen en ging over tot het plegen van oorlogsmisdaden. Snouck Hurgronje concludeerde dat Nederland te weifelachtig optrad op het eiland. Volgens hem leefde op Atjeh de geest van jihad, het had alleen geen leider. Stabiliteit kon alleen gewaarborgd worden als de lokale bevolking godsdienstvrijheid werd gegeven en handel werd bevorderd. Het lokale bestuur, de oelèëbalangs, representeerde stabiliteit, daar moest in worden geïnvesteerd.

De Atjeh-oorlog droeg het stempel van Snouck Hurgronje

Maar om tot volledige pacificatie van Atjeh te komen moest eerst begonnen worden met verpletterend militair optreden, daarna zou de zachte hand het helende werk kunnen doen. De Atjeh-oorlog die Nederland van 1896 tot 1904 voerde droeg het stempel van Snouck Hurgronje. De harde lijn van generaal Van Heutsz ondersteunde hij volledig. Dat kinderen en vrouwen gedood werden leek ‘Abd al-Ghaffar niet te deren. Wel zou hij zich de rest van zijn carrière inzetten voor een grotere deelname van Indonesiërs aan het koloniale bestuur, een pleidooi dat op weinig bijval kon rekenen bij de politici in Den Haag en het koloniale bestuur in Batavia­­.

Wim van den Doel heeft een uitputtende biografie geschreven, wellicht om de mythevorming en controverse uit te bannen die sinds de jaren tachtig om Snouck Hurgronje hangt. Toen bracht arabist Van Koningsveld naar voren dat hij als spion het vertrouwen van vele moslims en Javanen had misbruikt om de koloniale politiek van Nederland te dienen. De biografie neemt dat beeld niet weg, wel wordt het genuanceerd.

In de dagen voor zijn dood ontwaakte Snouck Hurgronje uit een diepe bewusteloosheid om zijn testament bij te stellen. Hij liet zijn kinderen in Nederlands-Indië elk 5000 gulden na.

 

Wim van den Doel, Snouck. Het volkomen geleerdenleven van Christiaan Snouck Hurgronje. Prometheus; 448 blz. € 49,99.

 

Dit artikel verscheen eerder in Trouw, 13 februari 2021

Dit bericht werd geplaatst in 9. Java Post. Bookmark de permalink .

14 reacties op Biografie nuanceert controverse Snouck Hurgronje

  1. R Geenen zegt:

    Snouck Hurgronje was blijkbaar een buitengewoon knap persoon. Zo knap, dat hij zijn wetenschap en studies boven zijn familie; vrouw en kinderen stelde. Daarom het volgende. Wat is knap, heel knap, enz? Knap is net als de klok aan de wand. De wijzer van de klok begint te lopen van 12 naar 1, enz. Hoe verder het loopt hoe knapper de persoon wordt. Heel knappe mensen zitten vermoedelijk tussen de 9 en 12. De wijzer is dan 3/4 onderweg. Nu mijn vraag. Hoe knap is iemand als hij de 5 minuten voor 12 bereikt? En hoe knap is hij als hij de 12 bereikt? Is dat de reden waarom buitengewoon knap grenst aan een vorm van gestoordheid? Een afwijkingsvorm?

    • Pierre de la Croix zegt:

      Oeps ….. een nadenkertje.

      Als ik u goed begrijp, dan veronderstelt u dat “knap” (= slim, snugger, intelligent, begaafd, de dingen sneller door hebben dan een ander) een on going process is: Naar mate de tijd vordert wordt men knapper, totdat een verzadigingspunt is bereikt en de knapheid omslaat naar krankzinnigheid.

      Ik ben geen deskundoloog, maar in die voorstelling van zaken geloof ik niet. Men kan met het klimmen der jaren wel wijzer worden, maar niet intelligenter/knapper.

      Snouck moet hoog begaafd zijn geboren en zijn hoge begaafdheid hebben gebruikt om wijzer te worden, niet knapper. Knap was hij al.

      • R Geenen zegt:

        @@Oeps ….. een nadenkertje. @@
        Nee, nee. U heeft het niet begrepen. Laat mij het van een ander punt benaderen. Het heeft namelijk niets te maken met ” hoe ouder hoe knapper”. Het is voor het grootste deel te maken met het IQ van de mens dat op oudere leeftijd meer ontwikkeld wordt. Er is een grens aan knapheid die de mens aan kan. Die grens is vlak voor 12 uur on the clock. Het aantonen met een klok is als voorbeeld. Vele knappe mensen op dat zeer hoge niveau hebben vaak , hoe zal ik zeggen, een afwijking! Prof. Werner die met het akelige rapport over ons Indo’s bij Drees kwam is zo iemand. Ergens las ik dat Dr Beel en zijn echtgenote allebei een zeer hoge hoge IQ hadden, maar hun kinderen mankeerden van alles. Buitengewone intelligentie gaat gepaard met blijkbaar problemen. Ik heb daar diverse artikelen over gelezen. Een hoge IQ is fijn, maar zeer hoog is gevaarlijk.

      • Jan A. Somers zegt:

        Het gaat niet alleen om een hoge !Q, of andere aangeboren bijzonderheid. Je moet er gebruik van maken! Verder ontwikkelen. Moet? Nou ja, hoeft niet. Je blijft dan gewoon een normaal mens. Denk er wel om dat bijzondere begaafdheid met een klein stapje verder minder leuk kan uitvallen! Bij het doorgroeien van je plus passeer je oneindig en kom je in nul terecht! Gewoon algebra.

      • R Geenen zegt:

        @@bijzondere begaafdheid met een klein stapje verder minder leuk kan uitvallen! Bij het doorgroeien van je plus passeer je oneindig en kom je in nul terecht! Gewoon algebra.@@
        In ieder geval heeft U het wel gesnapt! Het is toch een krankzinnig gedrag van dat heerschap in het artikel, zijn vrouw en kinderen gewoon achter laat en naar Nederland voor een bepaalde wetenschap terugkeert. Of er niets is gebeurd is. Bijzondere begaafdheid plus 0=krankzinnigheid.

      • Pierre de la Croix zegt:

        Nou meneer Geenen, ik ben bang dat ik het nog minder begrijp dan vannacht (mijn tijd). Zal me dus niet nog een keer aan een beschouwing wagen.

        Mijn goede vrouw uit Westfalen zei eens over iemand “Dof geboren, nichts dazu gelernt” oftewel “dom geboren, niets erbij geleerd”. Ter verduidelijking: “Dof” in het Duits is dus “dom” in het Nederlands, niet “doof”, want het Nederlandse “doof” is “Taub” in het Duits.

        De moraal van haar verhaal was dus dat een mens met een zekere hoeveelheid intelligentie (= slimheid; begaafdheid) wordt geboren die niet aan verandering onderhevig is. Afhankelijk van de mate van intelligentie in het geboortepakket, kan men gaande het leven wel meer of minder kennis en vaardigheden opdoen en toepassen. Als dat niet zo is, dan hoor ik graag hoe het werkelijk zit met IQ en de klok van12.

      • Pierre de la Croix zegt:

        R Geenen zegt 19 februari 2021 om 5:14 pm: “In ieder geval heeft U (Somers) het wel gesnapt! Het is toch een krankzinnig gedrag van dat heerschap in het artikel, zijn vrouw en kinderen gewoon achter laat en naar Nederland voor een bepaalde wetenschap terugkeert”.

        Tja ….. eerst maar de definitie van krankzinnigheid, uit Wikipedia: “Krankzinnigheid is een oude geneeskundige term. Men gebruikte deze term voor vrijwel alle mensen met een verstandelijke handicap en/of een psychiatrisch ziektebeeld die zich sterk afwijkend gedroegen. De letterlijke betekenis van het woord is iemand van wie de zinnen (de geest, het verstand) krank (ziek) zijn”.

        Tja …. dan is de hamvraag of iemand die “zijn vrouw en kinderen gewoon achter laat” en een eigen doel najaagt, wat dat ook moge zijn, b.v. het intrekken bij een nieuwe vriendin, het willen genieten van de absolute vrijheid, het doorbreken van een dodelijke sleur, noem maar op, “krankzinnig” is, ofte wel stapelgek, dan wel knots, dan wel kiedewiet, dan wel zwaar verstandelijk gehandicapt.

        Ik denk van niet. Het verlaten van vrouw en kinderen kan moreel verwerpelijk zijn, maar heeft niets te maken met een overgekookte IQ of krankzinnigheid.

      • R Geenen zegt:

        Een van de voorbeelden, die ik aanhaalde is in het verhaal is het in de steek laten van gezin. Ik haalde ook het verhaal aan van o.a. Dr. Beel en zijn echtgenote. De heer Somers haalt de Algebraïsche vorm aan. Jaren geleden, na mijn pensionering heb ik nogal wat artikelen op het net gevonden betreffende het onderwerp. Dus wat let U.

      • Jan A. Somers zegt:

        Wel eens gehoord: God en de duivel staan heel dicht bij elkaar.

      • R.L. Mertens zegt:

        @PierredelaCroix; ‘Snouck moet hoog begaafd zijn etc.’- Met al die kwalificaties is mijn vraag; wat heeft hij eigenlijk bijgedragen aan die Atjeh oorlog. Dat hard optreden/pacificeren; Java oorlog etc. werd al lang ingevoerd. Van Indonesische zijde hoorde ik de opmerking, dat het hij in wezen Atjeh heeft verraden… (van der Doel).! – Als ik goed begrepen heb moeten er hier nu nog Indo Snouckjes rond lopen. Of Hollandse Hurgonjes. .

  2. Boudewijn van Oort zegt:

    Fascineerend verhaal. De opmerking dat de moslim religie zich bij lokale gewoontes laat aanpassen, verklaart misschien waarom het zo makkelijk verspreidt. Het Christendom gebruikt leger en zendlingen , maar dat schijnt niet het geval te zijn voor de Islam. het Christendom tracht lokale gewoontes te onderdrukken. Dat was zeer zeker het geval in Noord Amerika. het eiland Flores is Katholiek, maar dat is ook een vreemd verschijnsel.

    • A. Olive zegt:

      “Het Christendom gebruikt leger en zendelingen, maar dat schijnt niet het geval te zijn voor de Islam”.
      Dit is niet historisch juist. Europa werd gedeeltelijk gekoloniseerd door de Moslims. De kruistochten werden niet alleen georganiseerd om Israel te heroveren maar ook om het Moslim gevaar in Europa tegen te houden. Mohamad was een warlord.

  3. waluparmo zegt:

    Als Wilders last hebt van Mohammaden,moet hij voorbeeld nemen van Indonesia ,waarde Politie 6 leden van deFront Pembela Islam doodgeschoten heeft.De organisatie van 17 millioen leden opgedoekt en de leider opgepakt en fondsen geconfisceerd en waar een Christen Hoofd v.Politie is

  4. Oscar Schrover zegt:

    Er zijn vele meningen over Snouck Hurgronje, Nederlands voornaamste etnoloog die in wie zich veel tegenstellingen verenigen. Hij was voor een zelfstandig Indonesië en bewonderde Saoudi-Arabië. Hij controleerde voor het Saoedische koningshuis de contracten met Standard Oil. En wond zich op over de weinig zuivere islam in Indonesië. Kreeg een leerstoel in Engeland aangeboden.
    De bespreker van dit boek heeft het in ieder geval niet echt gelezen. Hurgronje was islamitisch getrouwd in Mekka en werd daaruit verbannen door Turkse Ambtenaren. Hij vertrok na een oponthoud in NL naar Ned.Indië. Zijn eerste Indonesische vrouw stierf in het kraambed (5de kind). Zijn relatie met van Heutsz was uiteindelijk slecht. Zijn publicaties die moeten worden gelezen in hun tijd, tonen een geleerde die een ontwikkeling doormaakt. Van proefschrift, naar Mekka, naar artikelen, boeken en bijdragen in De Gids. Een man van aanzien die Juliana informeerde over Ned. Indië. Snouck H. werd Islamitisch begraven. Binnen 24 uur na zijn overlijden. Zijn inzichten zijn ook nog altijd interessant met name over de Heilige Oorlog.

Laat een reactie achter op waluparmo Reactie annuleren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s