Molukse slachtoffers Tweede Wereldoorlog

Bij de herdenking van de Japanse capitulatie gaat de aandacht vooral uit naar de gevallen (Indische-)Nederlanders, misschien mede omdat over inheemse slachtoffers te weinig bekend is. Wat weten we bijvoorbeeld van het aantal Molukse gevallenen? Ron Habiboe doet een eerste schatting. 

Door Ron Habiboe

Op 15 augustus wordt de Japanse capitulatie en het einde van de Tweede Wereldoorlog in Zuidoost- Azië herdacht. Tijdens de jaarlijkse herdenking bij het Indisch Monument in Den Haag worden alle slachtoffers van de Japanse bezetting in Nederlands-Indië herdacht. Hierbij staan de (Indische-) Nederlandse slachtoffers centraal. Er is minder aandacht voor de slachtoffers uit inheemse, ‘Indonesische’ bevolkingsgroepen, die destijds de kant van Nederland hadden gekozen, zoals onder meer de Molukse bevolkingsgroep. Zo is het totaal aantal Molukse krijgsgevangenen en burgerslachtoffers dat tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië om het leven is gekomen, onbekend. Er is zelfs geen serieuze schatting bekend.

Dorpsbevolking Kei-Eilanden, Zuidelijke Molukken.

Dorpsbevolking Kei-Eilanden, Zuidelijke Molukken.

x

Vreemd genoeg leeft de Indië-herdenking nauwelijks bij de Molukse gemeenschap in Nederland. Vreemd, omdat vele familieleden vaak duur hebben betaald voor hun band met Nederland en het koningshuis. Molukkers in Nederland lijken zich over het algemeen niet aangesproken te voelen als zij de term Indisch horen gebruiken. Zo wordt mogelijk het Indisch-monument in Den Haag veelal geassocieerd met (Indische-)Nederlanders, niet met Molukkers of, zoals de aanduiding vroeger luidde, met Ambonezen. Maar, ook in eigen kring wordt nagenoeg geen aandacht geschonken aan de Molukse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië.  

Tijdens de live-uitzending van de herdenking bij het Indisch-monument op televisie in 2014 sprak schrijfster en journaliste Griselda Molemans haar wens uit om in 2015, tijdens de 70-jarige herdenking, ook aandacht te schenken aan niet-Europese groepen in die tijdens de oorlog en dekolonisatie van Nederlands-Indië de kant van Nederland hadden gekozen.

Slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting

Om te komen tot een eerste serieuze schatting van het totaal aantal Molukse slachtoffers is het zogeheten slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting onderzocht. Dit register is door een kleine staf en een team van vrijwilligers van de stichting samengesteld op basis van gegevens uit de archieven van de Ministeries van Oorlog en Sociale Zaken, het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie en het Nederlandse Rode Kruis. Het register bevat de gegevens van ruim 187.000 slachtoffers die tijdens de Tweede Wereldoorlog en de conflicten in Nederlands-Indië daarna zijn gevallen.

J.A. Pattinama (1906-1942)

J.A. Pattinama (1906-1942)

Het register is op twee manieren doorzocht: op familienaam en op verwijzingen bij de beroepsgegevens. Allereerst is het slachtofferregister doorzocht op specifiek Molukse familienamen. Deze werden gemerkt om in de telling te worden meegenomen. Indien er werd getwijfeld of het een specifieke Molukse familienaam betrof, dan werd er gekeken bij de overige persoonlijke gegevens of daar een verwijzing naar een mogelijke Molukse achtergrond van de persoon aanwezig was, zoals bijvoorbeeld de geboorteplaats. Er zijn ook van oorsprong Europese familienamen in de Molukken te vinden. Zo zijn er onder meer de Portugese familienamen, die al in de 16e eeuw zijn geïntroduceerd in de Molukken, zoals Waas, De Fretes, De Lima, Parera, De Queljoe, e.a. Een aantal van deze namen komen, evenals andere Europese namen van latere datum zoals Pieters en Adriaansz, ook elders in de Indische archipel voor en zijn dus niet expliciet Moluks. Bij deze namen in het register werd bij de persoonlijke gegevens gekeken of er een aanwijzing naar de Molukken voorkwam. De geregistreerde slachtoffers die niet met zekerheid als Molukker geïdentificeerd konden worden, zijn met een apart merkteken in de telling meegenomen.

Ten slotte zijn Molukse slachtoffers geïdentificeerd door de beroepsgegevens te doorzoeken op een verwijzing naar de Molukken. Bij een aantal militairen van het Koninklijk Nederlandsch-Indische Leger (KNIL) is bij de gegevens over hun rang een directe verwijzing te vinden, zoals “Amb.fus.” (Ambonees fuselier). Nagenoeg al deze personen zijn in de telling meegenomen.

Molukse slachtoffers

Volgens het slachtofferregister is het eerste Molukse slachtoffer van de Tweede Wereldoorlog de gepensioneerde Ambonese fuselier H. Pattipeiluhu. Hij overleed op 30 december 1940 in Soerabaja. Dit is opmerkelijk omdat de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië eerst op 7 december 1941 begon. Misschien dat deze Pattipeiluhu uiteindelijk in Soerabaja overleed aan verwondingen die hij had opgelopen in Nederland waar de Duitse bezetting in december 1940 al enkele maanden een feit was. Een andere verklaring voor de registratie van deze militair Pattipeiluhu is, dat hij destijds als voormalig militair zo veel respect genoot, dat hij is begraven op een plaats die later is verworden tot ereveld van de Tweede Wereldoorlog. Pattipeiluhu was in 1895 onderscheiden met de Militaire Willemsorde IV voor zijn militaire optreden tijdens de bekende Lombok-expeditie in 1894. De vermelding van zijn naam in het slachtofferregistratie berust mogelijk op een misverstand.

N.B.A. Jansen (1919-1944)

N.B.A. Jansen (1919-1944)

De Molukkers die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië als eerste Molukse slachtoffers in het register staan vermeldt zijn de matrozen P. Manuhuwa en E. Picauly. Beiden maakten deel uit van de bemanning van de OS16 duikboot die op 15 december 1941 in de Zuid-Chinese zee op een zeemijn liep en zonk. Op slechts een enkele overlevende na, kwam de gehele bemanning van de duikboot hierbij om het leven.

Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan en kwam er een einde aan de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië. Op deze lang gehoopte bevrijdingsdag kwam de onderwijzer D. Nanlohij (geb. Porto, 11-01-1914) om het leven in Piru op het eiland Seram. Onder welke omstandigheden hij om het leven kwam, is vooralsnog onbekend, maar het is tragisch, dat dit is gebeurd op de dag dat de oorlog ten einde was.

Van de meer dan 187 duizend geregistreerde slachtoffers in het slachtofferregister zijn op basis van familienaam en andere gegevens 2430 Molukkers geïdentificeerd als slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de gewelddadige conflicten daarna in Nederlands-Indië. Van dit aantal zijn ten minste 1833 slachtoffers gevallen tijdens de Tweede Wereldoorlog en ruim 490 slachtoffers tijdens de conflicten in Nederlands-Indië daarna. Hiernaast is de overlijdensdatum van circa 100 geregistreerde Molukse slachtoffers vooralsnog onbekend. Aanvullend onderzoek moet uitwijzen of ruim 300 andere geselecteerde personen in het register eveneens geïdentificeerd kunnen worden als Molukse slachtoffers. De slachtoffers betreffen militairen, burgers en marinelui; voornamelijk mannen.

Opletten en aanvullen

Het slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting is een uitgebreide en dankbare bron voor de gegevens van inheemse slachtoffers. Er zijn enkele zaken waarmee speciaal rekening gehouden dient te worden bij het zoeken naar Molukse slachtoffers.

Allereerst zijn er in het slachtofferregister bij diverse Molukse familienamen spelfouten en incourante spelvarianten aangetroffen. Zo is er een zekere Ajawaida opgenomen terwijl de juiste familienaam Ajawaila is. Hiernaast treft men onder meer de familienamen Hotoelij en Sakumalai aan, terwijl hier hoogstwaarschijnlijk Hutuely en Satumalay bedoeld worden.

Opmerkelijk is ook de registratie van een zekere militair Hupuring, T.E. die op 15 oktober 1945 is overleden in New Britain (Rabaul). Kennelijk zijn de twee eerste letters van de familienaam aangezien als de initialen van de betreffende persoon. Het betreft hier namelijk hoogstwaarschijnlijk de Molukse familienaam Tehupuring. Hier is mogelijk sprake van een administratieve fout die destijds is ingeslopen bij het verzamelen of overnemen van persoonsgegevens. Zo zijn twee slachtoffers, Pangemanan en J. Moningka, in het slachtofferregister geregistreerd als Ambonese, Molukse militair, terwijl zij op basis van hun familienaam als Menadonese slachtoffers beschouwd moeten worden.

F.B. de Veer (1910-1943)

F.B. de Veer (1910-1943)

Het slachtofferregister is onvolledig. Er zijn in de literatuur diverse gegevens van Molukse slachtoffers terug te vinden, die niet zijn opgenomen in het slachtofferregister. Als voorbeeld dient hier The Encyclopedia of Indonesia in the Pacific War (Leiden, Boston 2010) waar onder meer melding wordt gemaakt van de ambtenaar van de PTT, Pieter Toisuta, die in september 1943 in Langsa aan de oostkust van Atjeh tijdens de razzia’s van de Japanse bezetter wordt opgepakt op verdenking van verzetsactiviteiten. Hij belandde met zijn schoonvader, Izak Pattiasina, en twee zwagers in de gevangenis van Pematang Siantar (Sumatra) waar Toisuta, evenals vele andere geïnterneerde Molukkers, het leven liet door ondervoeding en allerlei ziektes. Toisuta en zijn schoonfamilie zijn niet opgenomen in het slachtofferregister. Evenmin zijn de slachtoffers van het dorp Emplawas op het eiland Babar opgenomen in het register. Eind 1944 vielen Japanse gewapende troepen dit dorp aan en vermoordden uiteindelijk meer dan 500 van de 717 inwoners.

Met name van inheemse slachtoffers zijn soms niet veel meer gegevens bekend dan slechts de naam en plaats of datum van overlijden. Er is ten slotte geen speciale gegevenscategorie in het register opgenomen die de landaard van de inheemse slachtoffers aangeeft.

Ten slotte

In de onderzoeksliteratuur zijn er diverse tellingen en schattingen bekend van het aantal (Indische-) Nederlandse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de conflicten daarna in Nederlands-Indië. Er ontbreekt een telling of schatting van het aantal Molukse slachtoffers. Opmerkelijk genoeg is dit gebrek nooit in het openbaar ter sprake gebracht of ter discussie gesteld. Van de Nederlandse kant is dit wellicht te verklaren omdat het minder gemakkelijk is om een onderscheid te maken tussen de verschillende inheemse bevolkingsgroepen in Nederlands-Indië. De Molukse gemeenschap in Nederland is er waarschijnlijk vanuit gegaan dat de loyaliteit aan Nederland en het aantal Molukse slachtoffers tijdens de oorlog in brede kringen bekend is en zij heeft de aandacht op andere terreinen gericht.

In het slachtofferregister van de Oorlogsgravenstichting zijn tenminste 2430 Molukse slachtoffers geïdentificeerd. Hierbij moeten de genoemde ruim vijfhonderd slachtoffers uit Emplawas worden opgeteld. Er is nog geen sprake van zicht op het totale aantal Molukse slachtoffers. Aanvullend onderzoek is nodig om dit aantal dichter bij een definitief getal te brengen. Vervolgens zal onderzocht moeten worden onder welke omstandigheden de geïdentificeerde slachtoffers om het leven zijn gekomen. Er is dus nog veel werk voor historici op dit terrein. Een eerste stap is nu gezet: een eerste, onderbouwde schatting van het aantal Molukse slachtoffers tijdens de Tweede Wereldoorlog en de conflicten daarna in Nederlands-Indië.

x

Dit bericht werd geplaatst in 2. Japanse Bezetting, 1942-1945 en getagged met , , , , , . Maak dit favoriet permalink.

17 reacties op Molukse slachtoffers Tweede Wereldoorlog

  1. Ælle zegt:

    Maluku Manisé.
    Ruud Gullit brengt een bezoek aan Ambon in September. Hij neemt bekende voetballers van Molukse afkomst mee.
    Javapost, bedankt!

    • Ælle zegt:

      Belediging
      Voor de meeste Molukkers is het een belediging als je een uitnodiging ontvangt vanuit Indonesië. De kwestie ligt erg diep en Molukse voetballers die er toch op ingaan, zullen over het algemeen negatieve reacties beleven, ook al zijn de meningen hierover verdeeld. Anderen zullen het toch zien als een vorm van landverraad, als er Molukse voetballers erop ingaan.

      Ik heb voor de zekerheid een zin middenin eruitgewipt, maar bovenstaande tekst las ik op een webpage. Wie wil hierop reageren?

      • Surya Atmadja zegt:

        Ælle zegt:
        29 augustus 2015 om 12:26 pm

        Belediging
        Voor de meeste Molukkers is het een belediging als je een uitnodiging ontvangt vanuit Indonesië.
        Ik heb voor de zekerheid een zin middenin eruitgewipt, maar bovenstaande tekst las ik op een webpage. Wie wil hierop reageren?
        =======================================================
        In Nederland vergat men wel eens ( expres of was het desinteresse? ) dat de “Ambonezen”, of de Zuid Molukkers afkomstig waren uit een volk waar bijna de helft of Moslim*( dus pro Republiek) of Christenen* waren .
        De Moslims waren pro Indonesisch , en van de Christenen waren een deel pro Indonesisch(***).
        Ze waren daar gebleven i.t.t de ongeveer 3500 ex KNIL-ers die met hun gezin in 1950? “tijdelijk” naar Nederland gingen.
        De Molukkers in Nederland hebben zelfs hun gezamenlijke held zoals o.a Pattimura.
        Veel van de “oudjes”willen nog steeds in hun tanah air (Maluku Manise) hun oude dag slijten en mss gaan sterven.
        De Molukken had al vele eeuwen kontakten met Midden Oosten ,van af Firaun/Pharao tijd
        De Arabieren noemen de Molukken Al-Mulk.

      • Ælle zegt:


        Onthaal op Ambon: BIZAR!
        God bless!

  2. ellen zegt:

    Vele Indische families hebben ergens door een aangetrouwde voorouder een scheutje Moluks bloed in de aderen. Zonder dat ze dat weten. Ik dacht ook, dat ik alleen Javaans en Chinees bloed had, wat betreft “de inlandse kant”. Pas met het neuzen in de Indische familielijn kwam ikzelf – sinds kort, dankzij gedigitaliseerde oude Indische kranten – op het spoor van de overgrootmoeder van mijn grootmoeder aan vaders kant. Daar ontdekte ik een christelijke oermoeder, afkomstig uit de Molukken. Maria Magdalena Makatita, die in 1836 huwde met ene Willem Hendrik van Slimming, te Batavia. Hoe ik erachter kwam, dat zij Moluks was? Er was op televisie een recente docu over de Molukse motorclub Satudarah (One blood). Een van de oprichters van deze club heette Olla Makatita, en zijn familie was afkomstig van Ambon. Wat een toeval. Mijn oudste zoon is een enthousiast motorrijder, Niet bij Satudarah, maar bij het dorpse “Waterkippen” (hoe verzin je zo’n naam) uit Pijnacker.
    http://www.ntr.nl/Het-Uur-van-de-Wolf/6/tekst/Satudarah-ndash-One-Blood/148#content

    • Asaël Akkerman zegt:

      De familie Makatita is afkomstig van het dorp Lilibooi waar ze één van de oudste families is van de kampong en veel aanzien geniet.

      Mijn Oma was een Makatita getrouwd met Tuhumena, beiden van Lilibooi.

      • ellen zegt:

        Leuke aanvulling van de informatie, want eigenlijk weet ik niets van de Molukse cultuur (ik ga mij er meer in verdiepen). Misschien zijn wij dus verre familie van elkaar.

      • Asaël zegt:

        Zou maar zo kunnen inderdaad, we hebben een thuis alleen een Tuhumena stamboom die tot ver terug gaat, of er een Makatita equivalent is weet ik niet, maar het bevestigd het stereotype dat we allemaal familie zijn 😛

  3. Herman Keppy zegt:

    Ter info: De ‘meeste Molukkers’ wonen in Indonesië, en ook nog eens op Java. Veel Molukkers in Nederland bezoeken Indonesië regelmatig. En, om voor de verandering eens bij het onderwerp te blijven: mooi initiatief Ron, dit onderzoek, al zal men nooit meer tot een indicatie komen. De Molukse burgers die van ellende zijn omgekomen buiten de kampen zullen niet snel ergens zijn geregistreerd, noch oorlogsslachtoffers als mijn drie ooms, eenvoudige vissers, die bij een geallieerd bombardement op Ambon het leven hebben verloren. Het blijft een opmerkelijk fenomeen dat Molukkers in Nederland het niet nodig achten hun oorlogsslachtoffers te herdenken en dat Nederlandse (en Indische) mensen over het algemeen voorbijgaan aan die Molukse en andere Indonesiërs die onder hetzelfde oorlogsleed gebukt zijn gegaan. Men schat het aantal slachtoffers in Indonesië als gevolg van de oorlog met Japan op vier miljoen. Vier miljoen.

  4. eppeson marawasin zegt:

    Met respect voor dhr. Keppy, maar met diens @/… /dat Molukkers in Nederland het niet nodig achten hun oorlogsslachtoffers te herdenken/../@ gaat dhr. Keppy naar mijn gevoelen iets tekort door de bocht. Zullen achter die generalisatie geen relevante nuances en nuanceringen schuil kunnen gaan, die in elk geval de eerste generatie Ambonese KNIL-militairen in Nederland (waaronder O Mein Papa;) vrijpleiten van onbetrokkenheid?

    e.m.

    • Surya Atmadja zegt:

      Son of Alifuru
      (even laten vertalen via de wijze google)
      Doordat de grenzen tussen pro Belanda en Pro Republik bij de orang Maluku (voorheen Ambonezen) voor buitenstaanders vaak onduidelijk zijn, (het liep tussen verschillende families,dorpen)kan het voor buitenstaanders onbegrijpelijk overkomen.

      Terwijl bij betrokkenen die een vader/oom ,neef verloren hadden het wel leeft .
      Dat zie en ervaar ik bij de eerste lichting Ambonese KNIL-ers , ik kom bij sommigen in Twente vaak bij hun thuis , terwijl si Om Om weten dat ik een zoon van een Indonesische ambtenaar ben.
      Ben gastvrij ontvangen omdat ik omga met hun kinderen .
      Behalve die oudjes, gingen hun kinderen vaak terug naar Maluku manise en soms ook getrouwd (getjantol) met een Javaanse of Sundanese.

      http://juliansoplanit.blogspot.nl/2011/03/mitos-knil-orang-maluku.html

    • Jan A. Somers zegt:

      Ik weet weinig tot niets af van het wel en wee van de Molukkers in Nederland. Wel een krans bij het Indisch Monument op 15 augustus: Stichting BUAT, Ter nagedachtenis aan de Molukse gevallenen.

  5. Jan A. Somers zegt:

    Tijdens het lezen krijg ik steeds meer respect voor het werk dat hier is verricht. Het werk alleen al is één grote brok hormat. Dan denk ik terug aan onze bersiapslachtoffers. Die bestaan niet eens. Worden daarom ook niet geteld. En geen hormat op 15 augustus.

    • Jan A. Somers zegt:

      Als er mensen zijn die dat register van de Oorlogsgravenstichting ook weten uit te pluizen voor de bersiapslachtoffers, dan zijn we van de nullen af. We hebben dan wel niet de slachtoffers die in de kali of anderszins zijn gegooid, maar wel een exact minimumaantal. In principe niet moeilijk, filters op data en plaatsnamen, maar in de uitwerking wel monnikenwerk.

  6. j.w.hoegen. zegt:

    wel hebben molukkers een urn met aarde van het ereveld ambon in het indisch monument geplaatst

  7. ellen zegt:

    Asael Akkerman,
    Het leuke is, dat ik samen met vijf familieleden de voorouders aan de kant van mijn vader hebben uitgezocht. Daarbij kwamen wij dus de voorouder Willem Hendrik van Slimming tegen die in 1836 in Batavia is getrouwd met Maria Magdalena Makatita. Wij hadden helemaal niet aan een Molukse vrouw gedacht. M.M. Makatita overleed vrij gauw, in 1847, en W.H. Slimming hertrouwde in 1853 met een Indo-Europese vrouw. Omdat wij van de kinderen Slimming weinig gegevens hadden wat betreft de geboortedata, was het voor ons een raadsel wie van de twee vrouwen haar genen heeft doorgegeven. En dus de overgrootmoeder is van onze grootmoeder. Totdat een van de vijf onderzoekers (haar moeder is een jongere zuster van mijn vader) meldt, dat zij (vanwege haar opleiding in de biologie) voor de grap een DNA-test had gedaan. Zij schrijft: “Naar voren is gekomen [bij de test] dat mijn moeder, mijn oom en ik een P1d1 mitochondriele haplogroep hebben. Mitochondria erf je uitsluitend van je moeder, en zij van haar moeder, en zij weer van haar moeder enz. Het is dus een stammoederlijn. Het interessante aan deze haplogroep is dat tegenwoordig deze haplogroep voornamelijk wordt aangetroffen in Oost-Timor, de Molukken en Papua New Guinea, en dat deze haplogroep zijn oorsprong vindt in Papua New Guinea. Dit wil natuurlijk niet zeggen, dat de overgrootmoeder van oma hier vandaan komt, maar vele generaties terug kwam onze oermoeder hier wel vandaan. Het is waarschijnlijk heel wat generaties terug, want we hebben verder weinig Oceanian DNA, wat ook een marker is voor PNG. Makatita kan gewoon in Batavia geboren zijn, wat op zich wel zo logisch is, zeker als zij (waarschijnlijk) op jonge leeftijd trouwt met W.H. van Slimming in Batavia.” Verder schrijft de onderzoeker aan mij: “Jij hebt deze haplogroep niet, want hoewel jouw vader deze wel van zijn moeder erfde, heeft hij deze niet doorgegeven aan jou (jij erft de mitochondria van je moeder). “Maar aangezien Makatita op dit moment de meest waarschijnlijke kandidaat is voor een nazaat van een vrouw uit PNG (waarschijnlijker dan WH’s tweede vrouw) is op dit moment ‘my bet”op haar.” Dus is een en ander best wel ingewikkeld.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s