Mystery of the deep

Jersey Evening Post

Jersey Evening Post

`De Vlielander Jan Kuiper mag graag de vloedlijn afzoeken naar mooie stukken hout waarvan hij lijsten kan maken voor de schilderijen die zijn vrouw maakt´, aldus een openingszin uit recente jutterslectuur. Een pakkend begin, de liefde spat er van af. Nog onbewust van wat komen gaat lopen we graag een stukje met Jan mee, samen op zoek naar iets moois. Maar dan, opeens, komt het: `Afgelopen week vond Kuiper een, naar het leek, kunststof tegel van 29 bij 31,5 en 2,5 cm dik. In de tegel stond het woord TJIPETIR.’

Niet alleen Jan Kuiper vindt op Vlieland een dergelijke tegel, maar ook Debora Boomsma en Dirk Bruin. Op Texel en Ameland worden soortgelijke vondsten gemeld. Na enig googlen blijkt dat het zelfde soort tegels de afgelopen winter is aangespoeld op de kust van Cornwall en Noord-Frankrijk. Het woord Tjipetir klinkt de Britten en Fransen zó uitheems in de oren dat daar meteen gedacht wordt aan een mysterieuze herkomst, een soort Atlantis. De Jersey Evening Post spreekt van een “Mistery of the deep”. Een Brit uit Cornwall opent een speciale Facebook-pagina en Twitter-account, en filmregisseurs tonen al belangstelling.   

De eerste zoektochten naar de herkomst van de tegels doen nog geen afbreuk aan de interesse. Al snel blijkt dat `Tjipetir´verwijst naar een rubberfabriek op West-Java in het begin van de vorige eeuw. Wat voorlopig nog onduidelijk is, is de waarom deze tegels pas nú aanspoelen op de kust van West-Europa. Het lijkt wat vreemd dat de tegels een eeuw onderweg zijn geweest.

Bijzonder soort rubber

Wat was dat, Tjipetir? Een eeuw geleden niet veel meer dan een dessa van nog geen honderd huizen, een thee-onderneming en een door de staat geleide rubberonderneming in de buurt van Tjibadak, aan de weg van Buitenzorg naar Soekaboemi. Het meest uitgebreide verslag over de rubberonderneming verscheen in 1927 van de hand van de directeur H. van Lennep.
Het pamflet, opmerkelijk genoeg in het Engels, geeft een overzicht van de geschiedenis van de rubbersoort “gutta percha”, een uitleg van de productiemethoden, de markt en commerciele toekomst.
Gutta percha kreeg bekendheid in met midden van de 19e eeuw vanwege zijn hardheid en isolatie-eigenschappen. Het was meer dan gewoon rubber bestand tegen water, en werd daarom veel gebruikt voor de coating van zeekabels. Daarnaast werd het gebruikt voor een veelheid van andere toepassingen, waaronder de productie van golfballen.
De productie was beperkt, want aanvankelijk slechts gebaseerd op roofbouw: de lokale bevolking van delen van Indonesië en Malakka hakten de gutta percha bomen om en transporteerden de bast naar een nabijgelegen fabriek. In de loop der tijd werden de afstanden die moesten worden afgelegd steeds groter en verloor het product zijn commerciele waarde, – reden waarom gezocht moest worden naar de mogelijkheid van commerciele teelt.
In 1900 werd nu op initiatief van dr. Burck, assistent-directeur van de Botanische tuin in Buitenzorg, een fabriek geopend in Tjipetir met het doel te onderzoeken of het gewas geschikt was voor plantage-verbouw.
De eerste resultaten waren aanvankelijk niet hoopgevend. Gutta percha bleek moeilijk te winnen. Anders dan bij reguliere rubberbomen kon het niet verticaal van de bast worden afgetapt en moest het worden gewonnen door extractie uit de bladen. Gelukkig bleek de vraag voldoende om het bedrijf gaande te houden, tot zich in de jaren ´20 donkere wolken aandienden. Niet alleen was de draadloze telefonie uitgevonden en werden dus minder kabels getrokken, er bleken ook andere minder dure rubbersoorten (bijv. het Zuid-Amerikaanse balata) met vergelijkbare eigenschappen op de markt te komen.

De fabriek in Tjipetir

De fabriek in Tjipetir

Op zoek naar een wrak

Dirk Bruin, een van de andere eilanders die blokken gutta percha uit Tjipetir op het strand hadden gevonden, nam contact op met het Wrakkenmuseum op Texel. Hadden zíj misschien weet van een schip dat een lading Tjipetir-tegels had verloren? Bruin had geluk. Ze wisten hem te vertellen dat enkele andere tegels waren aangetroffen in een schip bij de ingang van Het Kanaal, waarvan de lading een jaar geleden was geborgen. Helemaal duidelijk was het nu ook weer niet, want de naam van het schip was niet bekend, en evenmin wanneer het schipbreuk had geleden. Waarschijnlijk tijdens de Eerste Wereldoorlog, werd er aan toegevoegd.

Misschien moeten we terug naar het pamflet van Van Lennep om het antwoord te vinden. Van Lennep was, zo blijkt uit zijn tekst, bezorgd over de toekomst van gutta percha. Hij had er vertrouwen in dat het materiaal nog vele onbekende toepassingsmogelijkheden in zich had, maar, om deze te exploreren, moest het een betere bekendheid krijgen. Reden waarom hij zijn tekst in het Engels schreef. De productie, 100.000 kilo/jaar op dat moment, zou in een vijftal jaren kunnen groeien naar het dubbele. Er moesten echter wel kopers worden gevonden. Van Lennep eindigde zijn verhandeling met de mededeling dat een lading gutta percha naar Amsterdam zou moeten worden gezonden om in West-Europa als samples aan de fabrikanten te worden uitgedeeld.  Voor meer informatie zou men zich moeten wenden tot de vertegenwoordiger van de fabriek in Nederland, de Nederlandsche Handel Maatschappij in Amsterdam.

Zou het deze bijzondere zending geweest kunnen zijn die verloren is gegaan en nu, 85 jaar later, beetje bij beetje, aan wal spoelt? Het lijkt niet onmogelijk. Met de productie van gutta percha is het in ieder geval niet beter gegaan. Het enige bedrijf ter wereld dat deze rubbersoort op commerciele wijze ter hand heeft genomen, Tjipetir, is mogelijk nog steeds in bedrijf. De internationale statistieken wijzen althans op nog enige na-oorlogse productie voor de fabricage van golfballen, verder niets. Duidelijk is, dat van de toekomst die Van Lennep voor ogen heeft gehad, niets terecht is gekomen.

x

Bron:
H. van Lennep, The Netherlands Indies Government Gutta-percha Estate Tjipetir (Java). Buitenzorg, 1927.

Dit bericht werd geplaatst in 1. Het vooroorlogse Nederlands-Indië en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

19 reacties op Mystery of the deep

  1. Karel Maseland zegt:

    Gutta percha wordt nog steeds in de tandheelkunde gebruikt bij een wortelkanaalbehandeling. zij het dus in heel kleine hoeveelheden.

  2. H.A. Naberman zegt:

    Mooi verhaal!

  3. H.A. Naberman zegt:

    Waren de politieknuppels in Indie niet van dat materiaal gemaakt…?

  4. hansvschaik zegt:

    mooi verhaal!

  5. Ed Vos zegt:

    Ik behoor tot die personen die geen genoegen nemen met korte reacties op een artikel of film, zonder de extra vermelding waarom men iets interessant vindt of mooi. Wat is het aardige aan dit verhaal? Doet een en ander weer denken aan dat mooie indie?
    Nou dan vind ik er weinig aan.

    OK, ik ben zelf maar als een Sherlock Holmes aan de slag gegaan, zoals ik vroeger op school heb geleerd. Dan blijkt de jacht intessanter te zijn dan het object gutta percha zelf.

    http://www.indonesianfilmcenter.com/pages/archive/watch.arcv.php?v=5587&title=Gutta percha:Pabrik di Tjipetir

    Het lijkt niet onwaarschijnlijk dat deze platen afkomstig zijn van een schip dat begin vorige eeuw voor de oorlog tussen 1920-40 in het Kanaal is gezonken.
    Inderdaad Bert, er is een facebook-pagina over het geval.

    Interessant. 😉

    • Ed Vos zegt:

      Overigens, en terzijde, bevindt zich de stad waar ik op vakantie was in 2012 nog steeds een rubberplantage. Het fabrieksgebouw van de vorige eigenaar staat er nog en is geschikt voor het maken van een horror-film. Ik heb van ee en ander foto’s gemaakt, voor het nageslacht.

      Ik kijk even in mijn aantekeningen.

      De Landbouw-maatschappij Getas werd opgericht in 1886 door de Fa. H.G.Th Crone uit Amsterdam

      Zij was beplant met koffie, kapok, peper, en had een proeftuin voor cacao.

      Rubber was in 1900 in Nederlands Indië nog vrijwel onbekend en de eerste pogingen om deze cultuur in te voeren vielen in de periode 1900 tot 1910. De grote uitbreiding is gekomen onder de invloed van de zeer hoge prijzen voor het product die in 1909 en 1910 golden.

      Aanvankelijk werd er geen hevea geplant, men zag betere vooruitzichten in ficus, catilloa en ceara. Op Getas was er in 1906 een belangrijke aanplant van ficus en een proefaanplant van hevea.

      Maar dit even terzijde.

    • Pierre de la Croix zegt:

      Interessant Pak Vos.

    • Albert zegt:

      Deze industrie zag er gelikter uit dan ik had verwacht, gezien de jaren twintig van de vorige eeuw.

  6. laniratulangi zegt:

    Interresant, bedankt voor de post …. Ik heb de laatste statististieken niet gezien maar mij is bekend dat ondanks het feit dat er dagelijks niewe polymeren op de markt komen., natuurlijke rubber nog steeds zijn eigen markt heeft..

  7. H.A. Naberman. zegt:

    Nou…..ik vind lange kletsverhalen niet zo leuk!

    • Jan A. Somers zegt:

      In tegenstelling met de gangbare rubber is gutta percha nauwelijks bekend. Als je wat meer wilt weten over Indië/Indonesië dan de bereiding van rendang zijn dit soort verhalen natuurlijk niet belangrijk, maar het hoort er nu eenmaal bij.

  8. Debora Boomsma zegt:

    Dag,
    Ik ben Debora Boomsma, een van de vinders van een Tjipetir-tegel. In uw verhaal staat dat ik op Vlieland woon, maar dat klopt niet. Ik kom uit de Noordoostpolder.

    Hartelijke groet,
    Debora Boomsma

  9. Tjipetir ( Cipetir ) a place in Sukabumi Regency , in my city , Sukabumi West Java Indonesia

    view of Tjipetir plantation Gutta-percha http://goo.gl/0K0Co

    in fans page Tjipetir Mystery http://goo.gl/zIMq2

  10. buitenzorg zegt:

    Het nieuws wordt zelfs opgepikt in China:
    http://www.hinews.cn/news/system/2013/06/20/015782890.shtml
    Naar het schijnt wordt het mysterie nog even in leven gehouden door het feit dat de bergers van het schip dat een aantal van deze tegels aan boord had, voorlopig nog niet bekend mogen maken welk schip dit was en wáár het ligt.
    En nee, het is niet de Titanic. 😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s