‘Djepan datang!’

Een pro-Japanse opstand op de Aroe Eilanden

Hoe meer de tijd verstrijkt, en hoe verder Indië van ons wegglijdt, des te meer raken we verstrikt in onze eigen pogingen om de geschiedenis te begrijpen. Als het groot nationaal onderzoek bedoeld was om duidelijkheid te krijgen over de periode 1945-1950, dan is dat mislukt. Natuurlijk zijn vragen beantwoord, maar werden even zovele andere vragen opgeworpen. En wat erger is, niemand lijkt tevreden. We willen er niet aan. Onze eigen antwoorden zijn belangrijker dan die van de wetenschappers. Ligt dat aan die wetenschappers? Nee, natuurlijk niet. Het ligt aan ons. We vinden het te ingewikkeld. Hóe ingewikkeld het is, toont ons de oorlogsgeschiedenis van de Aroe Eilanden.

Het noordelijke deel van de Aroe Eilanden

Door Bert Immerzeel

Ter introductie: Aroe maakt deel uit van de Oostelijke Molukken, en ligt onder de zuidelijke kust van Nieuw-Guinea. Met een oppervlakte, vergelijkbaar met de provincies Noord- en Zuid-Holland tezamen, en slechts ca. 10 duizend inwoners, was het zeer dun bevolkt. Let wel, het was ‘van ons’: het maakte deel uit van Nederlands-Indië, en viel als zodanig bestuurlijk onder het beheer van de assistent-resident van Toeal op de nabijgelegen Kei-Eilanden. Als vertegenwoordiger van het Nederlandse gezag functioneerde het hoofd van het plaatselijk bestuur (HPB) te Dobo, de heer C.W. Wolff.

Pais en vree onder een tropische zon? Vergeet het maar. Daarvoor was de bevolking te heterogeen. Je had de oorspronkelijke Aroenezen die zich voornamelijk bezig hielden met wat visserij en de verbouw van sago, er was een grote gemeenschap van Chinezen die in de handel zat, en verder een meerderheid van verschillende volkeren die – om reden van de parelvisserij of de houtkap – zich ooit op Aroe had gevestigd en zich vooral liet leiden door zijn eigen economische belangen. De komst van de Japanners zou die verschillen alleen maar vergroten.

Toen Ambon viel, in de eerste week van februari 1942, was het de verwachting dat de rest van de Molukken ook snel zou volgen. Omdat de bezetter zich echter eerst op Java richtte, duurde dit langer dan voorzien. De oostelijke Molukken vormden nu een doorvoerzone voor vluchtelingen die uitweken naar Australië. Ook op Aroe werd het druk. Zo vestigden zich hier enkele honderden medewerkers van de Petroleum Maatschappij uit Babo.

De hoofdplaats Dobo, gefotografeerd vanuit Geallieerd vliegtuig.

Een opstand

Aroe verloor zijn inkomsten, en wachtte af. Het was het bestuur van de HPB Wolff die uiteindelijk tot een opstand zou leiden. Wolff stond bekend om zijn ontactisch optreden, waarbij hij de indruk wekte de christelijke bevolking te bevoordelen ten nadele van de islamitische. Een voormalig medewerker van oliemaatschappij uit Babo, een zekere Slamat, leidde de opstand. Op 30 april werd Wolff gevangen gezet en enkele aanwezige veldpolitie-agenten overrompeld. Samen met drie anderen werd Wolff in een prauw gezet en overgevaren naar Ambon om hem daar – als teken van goede wil – over te dragen aan de Japanners.

Met de opstand was Aroe in feite ‘Japans’ geworden zonder een Japanner te hebben gezien. Omdat de toestand echter verder niet veranderde, kon een ruime twee weken later al weer een nieuwe coup plaatsvinden. Op 17 mei verzamelden zich tweehonderd trouw aan het Nederlandse gezag zijnde en met bamboe roentjing bewapende Tanimbarezen en Timorezen, en omsingelden de opstandelingen. ‘De rebellen gaven zich terstond over.’ Er werd een nieuw bestuur gekozen o.l.v. de Aroenees en hoofd van de volksschool S. Jacob, en Slamat en een aantal andere rebellen werden per prauw naar Tanimbar gevaren om daar te worden gefusilleerd. Vanuit Australië werd nu controleur H.J. Heijnen naar Dobo gestuurd om het bestuur van Jacob over te nemen.

Eind goed, al goed? Nee, natuurlijk niet, want het wachten was nog steeds op de Japanners, en lang zou het dit maal niet duren. Op 30 juli werd Heijnen in de vroege ochtend gewekt door inheemsen die hem toeriepen: “Djepan datang! Djepan datang!” De Japanners zijn gekomen! Er lag een Japans schip op de rede, en enkele Japanse vliegtuigen cirkelden boven Dobo. Een van de eerste Japanners die uit een landingssloep stapte begon met gulle hand papiergeld uit te delen aan de lokale bevolking. Een paar uur later bevond Heijnen zich aan boord van het schip dat hem naar Ambon zou brengen. Het was inmiddels de derde wisseling van de wacht in minder dan drie maanden tijd.

Door al deze schermutselingen stond Aroe inmiddels wél helder op de kaart, en waren Japanners én Geallieerden overtuigd van zijn geostrategisch belang. Na nog een nieuwe poging van Nederlandse kant de macht terug te krijgen, bleef Aroe tot het eind van de oorlog in Japanse handen en werden er krijgsgevangenen aan het werk gezet om vliegvelden aan te leggen.

Omdat Aroe op de grens kwam te liggen van de Japanse invloedssfeer en Australië, zijn de opstanden in die eerste helft van 1942 goed gedocumenteerd. Bij de Japanse capitulatie was die grens opeens verdwenen, en dus daarmee de noodzaak om nog navraag te doen naar het wel en wee van de Aroenezen. Het eilandenrijk verviel tot de relatieve onbelangrijkheid van weleer: wat visvangst, parelduikerij, houtkap en sago. De Indonesische onafhankelijkheid heeft daarin geen verandering gebracht.

En zelfs het groot nationaal onderzoek ging aan Aroe voorbij…

 

 

Dit bericht werd geplaatst in 9. Java Post. Bookmark de permalink .

25 reacties op ‘Djepan datang!’

  1. Jean-Louis zegt:

    -niemand lijkt tevreden-. Kan ook niet. Hoe goed je het onderzoek inricht en beargumenteerd er zijn altijd ontevreden mensen. Ook ik maak daar deel van uit van die groep ontevredenen. Kijk nou eens na de politiek van de afgelopen 15 jaar. Kiezers worden bedrogen, democratie is ten grave gedragen dan worden de mensen toch obstinaat. Oorlog wordt door het volk niet gevraagd. Je wordt erin getrokken. Taiwan is het volgende doelwit.
    Het stukje over de Arioe-eilanden is prettig leesbaar en is weer een toevoeging aan mijn kennis over de Indische geschiedenis. Hiervoor dank.

  2. R.L. Mertens zegt:

    @Jean-Louis: ‘maak deel van die groep ontevredenen etc.’- Leg uit; waarom…
    en svp niet vluchten naar ‘de democratie ten grave gedragen etc.’ Beargumenteer! – Opmerkelijk is wel dat een verhaal over Djepang datang begint met een intro ‘over het onderzoek'(?)

    • Jean-Louis zegt:

      Meneer Mertens , van welke planeet komt u vandaan. Indien u geïnteresseerd bent is de geschiedenis, weet u dat de feiten bewust verdraait worden. We leven in een Woke samenleving. Narratief rond COVID en Stikstof zijn de grootste leugens sinds mensenheugenis,.helaas ook de naoorlogse geschiedenis. Als u Uw kop in het zand wil steken en gedwee volgzaam wil zijn, mij best. Des te meer begrijp ik soms uw “ warrige “ reacties op redelijk commentaar van lezers.

  3. krukcor zegt:

    Ik ben er eenmaal geweest. Het is een oord in vergetelheid. Desondanks heeft een Zwitserse vriend 2 jaar doorgebracht in Dobo met parelhandel. Het eiland is feitelijk genegeerd. Zo kwam ik in een dessa waar de school al 2,5 jaar was gesloten omdat de onderwijzer uit Ambon nog steeds niet van “vakantie” was teruggekeerd. Avontuurlijk wel; ’s morgens vroeg met speedboot de lange zeearmen in op zoek naar de cendrawasih terwijl de krokodillen de boot probeeruden om te kieperen.

  4. A. Olive zegt:

    Aroe, Kai en Tanimbar waren ook een onderdeel van Nederlands Nieuw Guinea.

  5. Ziska zegt:

    Er zijn nog steeds indoe die vinden dat de koloniale tijd voor Indonesiërs goedi is geweest. Het onderdrukken van een ander volk is nooit goed. En wat de Nederlanders daar gebouwd hebben is gewoon voor eigen belang.

    • Maud Lebert zegt:

      Mevrouw Ziska, welke, waar, hoeveel ‘indoe’ (?? een nieuw volk?) hoe knap van u dat u weet wat die vinden. Maar vertelt u eens wat uw bijdrage met de inhoud van bovenstaand artikel te maken heeft. Van te voren bedankt.

      • R.L. Mertens zegt:

        @Ziska/MaudLeber: ‘ die koloniale tijd etc’ – Oprecht terugblikken op die periode valt menigeen zwaar. Het was toen een onrechtmatige raciale maatschappij. Sharir uit zijn verbanningsoord Boven Digoel:’ de voedingsbodem van het nationalisme is de maatschappelijke en geestelijke positie van de Indonesiër. En zijn wrok tegen dat op hen neerkijkende ras!’ En wij kregen daar de rekening van!

      • Maud Lebert zegt:

        Mhr Mertens, ik heb mvr. Ziska naar haar redenen gevraagd, niet u. Mijn vraag was, wat heeft mv. Ziskas en nu uw bijdrage met het bovengenoemd artikel te maken? En aub schrijft u mijn naam juist, met een ‘t’ aan het eind. Bedankt.

      • R.L. Mertens zegt:

        @MaudLebert; ‘van bovenstaande artikel etc.’- Bij de intro van het artikel wordt gesteld dat ‘het recente de-kolonisatie onderzoek te ingewikkeld is’ – Hoezo ingewikkeld? Terugblikkend op die Indië periode geeft toch helder aan waar ons toenmalig beleid er naar toe heeft geleid; een strijd tot merdeka. Met een debacle als slot!

    • Adat zegt:

      @Ziska, helemaal met u eens!!!!

  6. Maud Lebert zegt:

    Mhr Mertens, sinds wanneer bent u de spreekbuis van mvr. Ziska?

  7. Jos Otten zegt:

    Waar Bert Immerzeel een meester in is is dat hij steeds weet te wijzen op de diversiteit van volkeren in Indonesie. Volkeren die tot de dag van vandaag anders
    denken en doen dan wat Javanen ( als leidende en overheersende bevolking) willen en doen. Dat maakt het ook complexer om te achterhalen hoe de Nederlandse regering en/ of de VOC opeteerden in Indie.Genuanceerdheid ,daar wijst Immerzeel steeds op.

    • Cor Kruk zegt:

      Zeker fijn dat Bert Immerzeel wijst op de variatie in Indonesia. Maar dat altijd ziften over de zgn. Javaanse hegemonie, daar word ik moe van. Kom hier naar Indonesia en aanschouw het hier ter plaatse. En dan niet van een kort bezoekje maar verblijf hier minimaal een decennium en oordeel dan nogmaals. Er is geen sprake van Javaanse leiding en overheersing; hooguit qua aantal zijn ze evenredig vertegenwoordigd in het “aparat”. Logisch gezien de kwantiteit. Anderzijds zijn andere bevolkingsgroepen (zoals bijv. de Batak en Minangkabau) zwaar overtegenwoordigd.

      • Jos Otten zegt:

        Inderdaad kun je van feiten moe worden.
        Ik heb slechts 8 jaar op Java gewoond. Zie op Sumatra, Sulawesi, Zuid Molukken en vooral pregnant op Nieuw Guinea de overheersing van de Javanen. M.n. het leger, met zijn dwi- funktie, staat los van democratische controle. Voert een staat in de staat. Hebben zelfs hun eigen fabrieken. Ook de gewone Javaan zal onder die overheersing leiden. Let wel, het gaat niet om ” de” Javaan. Te nuanceren valt: het gaat om het Leger dat voor het ovegrote deel ,zeker de wat hogere rangen, en dat begint al bij sergeant, de dienst uitmaakt.
        Dat bedenksel van dwi- funktie komt overigens van generaal Nasoetion en is vrij uniek. Dat leger ( voornamelijk Javanen , zeker als het de baasjes zijn) zijn de kolonisatoren van andere volkeren in Inonesie.Pregnant aantoonbaar bijvoorbeeld in v/h Nieuw Guinea.Maar daar is ook veel te halen…

      • R.L. Mertens zegt:

        @JosOtten: ‘ het leger etc.’ – Dat was in ons Indië hetzelfde. In belangrijke (onrustige) gebieden/streken waren KNIL tangsie’s gevestigd. Die de PID( politieke Inlichtingendienst) en politie ter zijde stonden.

      • Jos Otten zegt:

        Maar wel onder gezag van een burgerregering. Maar goed, ik moet niet afdwalen schrijft iemand terecht en me houden aan de kern van het stuk van Immerzeel: de opstand ten gunste van Japan.Ik stop de discussie dan ook, met waardering voor mijn opponenten.

      • R.L. Mertens zegt:

        @JosOtten; ‘olv. burger regering etc. ‘ – Er was helemaal geen regering! Een gg. met exorbitante rechten! Die zonder proces lieden kon opsluiten cq. verbannen! Een politie staat olv. een dictator!- Niet voor de (Indo) Europeanen; die leefden daar; als God in Frankrijk; zie de recente film; Tempo Doeloe!

  8. Cor Kruk zegt:

    Wederom, het heeft niets met Javanen te maken. Zoals u al zegt ook de gewone Javaan zal lijden. Maar is het niet enerzijds koloniaal om nu op de Javaan te gaan fitten (een term als Nieuw-Guinea gebruiken we niet meer)? Dat het leger vooral uit Javanen bestaat, lijkt me logisch als deze etnische groep meer dan 40% uitmaakt van de bevolking van de Indonesische natie. Don’t blame them for that.
    Altijd maar dat wijzen naar Javanen. Als we mogen spreken van onderdrukking (in westerse begrippen “onderdrukking”, in oosterse begrippen anders beoordeeld) dan wordt dat net zo makkelijk gedaan door Papua’s, Molukkers, Sundanezen, etc. Niemand wast zijn handen schoon ….. en hoeft dat ook niet.
    Daarnaast dat geweeklaag in Nederland – zowel van de blanke als de Indische en Molukse Nederlanders (doorgaans doorspekt met puur westerse denkwijze m.b.t. politiek en een koloniale attitude) – over het dekolonisatie onderzoek en de daaruit komende resultaten. Waar bemoeien die oud-kolonisatoren zich tot telkens mee? Frustatie vanwege het feit dat Indonesia niet aan het handje van Nederland is blijven lopen?

    • Jos Otten zegt:

      Het gaat niet om fitten of niet fitten. Het gaat om naar de feiten te kijken. De reactie lijkt op wat omgekeerd de ideologie is van de nationalistische indonesiers. Toegegeven: het is hedl moeilijk je lis te maken van vooroordelen. Daarom wijs ik op het feit dat het overgrote deel van het leger ,zeker qua hogere rangen, uit Javanen bestaat ( dus waarschijnlijk meer dan 2x 40%, van de zeker 175 bevolkingsgroepen) en dat die ( of je nu koloniaal of niet koniaal denkt) naast de burgelijke regering een staat is in de staat en daarmee andere volkeren ( ook hun eigen) aantoonbaar uitbuiten. Two bad things do’nt make one good. Alles wat in het verleden gebeurd is aan slechte koloniale daden ( ook die vanbde Javanen in de 9e eeuw toen ze zelfs tot in Cambodia zaten als kolonisten/ veroveraars) neemt niet weg wat er vandaag aan niet-goede dingen gebeurt.
      Dat is niet goed te praten met te roepen dat dat koloniaal denken is.

      • vandenbroek@libero.it 1953 zegt:

        Feiten:
        Mohammed Hatta was een Sumatraan
        Suthan Sjahrir was ook een Sumatraan.
        Driemaal raden wat Tan Malaka was.
        Naast Sukarno was dat aan het begin van de Indonesische Revoluysi wel de politieke top. Als ik bovenstaand redeneringen i.c. vooroordelen volg dan kom ik tot vreemde conclusies

        Een ander voorbeeld: het KNIL.
        Het kader bestond in het algemeen uit Totokkers, de generaals Berenschot en F. van Daalen waren uitzonderingen. De lagere rangen bestonden uit Ambonezen, Menadonezen en Timorezen met als overeenkomst hun christelijke achtergrond. Wat voor conclusie mag ik dan trekken, de Heren mogen het zeggen.

        Maar hoe is de gedetailleerde samenstelling van het Indonesische leger, waar halen de Heren hun cijfers vandaan of zijn het gewoon pretenties.

        Het lijkt erop alsof het boekje “How to lie with statistics” nog steeds opgeld doet.

  9. vandenbroek@libero.it 1953 zegt:

    Eenieder mag best zijn stokpaardje berijden maar als dan elke, maar dan ook elke keer een topic de nek wordt omgedraaid, waarom plaatst men dan niet direct zijn reactie op Java Café. Vaak is het een kwestie van de vorige reactie copieren.

    Want het topic is best interessant voor degenen die geïnteresseerd zijn in koloniale geschiedenis. Gebruik ik Aroe en Dobo als zoekterm bij de web site van de oorlogsgravenstichting.nl, dan verschijnt een aantal namen. Sorteer ik deze namen op overlijdingsdatum, dan wordt het interessant. Sinds kort is er ook een directe link naar het Nationaal Archief: klik op Nationaal Archief bekijk, dan verschijnt het persoonsdossier van de overleden persoon, bij sommigen bestaat er zelfs een overlijdingsacte!! Tijdens de gehele Japanse bezetting sneuvelden er personen, niet alleen burgerpersoneel van de BPM, maar ook militairen. Geen verklaring wordt gegeven waarom een Nederlands vliegtuig zo laag over de Aroe-eilanden vloog dat deze geraakt werd door Japans afweervuur en neerstortte. Minstens 3 Nederlandse militairen sneuvelden hierbij. Schijnbaar is er sprake van verze tijdens d eJapans bezetting t, maar dat verdient nader onderzoek.

  10. Bert Siap zegt:

    Interessant dat artikel over Aru ,ja oppervlakte die van Noord en Zuid Holland tezamen .Aru /Aroe heeft tegenwoordig 65 .000 inwoners ,terwijl Noord en Zuid Holland er 6,5 miljoen hebben .Dhr Krukcor is er geweest zie zijn reactie op 4 aug om 2:39 a.m.Hij schreef “” Het is een oord van vergetelheid ,er is een beetje parelhandel maar feitelijk is het eiland genegeerd .De school is al 2,5 jaar gesloten want de onderwijzer ,die van Ambon moest komen is nog steeds met vakantie .Ja dat was die Jappen nou ook overkomen ,die wisten niet eens dat daar ook een eiland was .Ik moet eerlijk zeggen ,het ligt ook wel erg afgelegen ,zo voor de kust van Irian Barat .Maar tel je zegeningen als je daar woont ! Geen files ,geen luchtvervuiling ,geen lelijke hoogbouw , je kunt je auto nog overal parkeren zonder 10 euro per uur te betalen ( Amsterdam ) geen Benidorm toestanden met dronken en lallende toeristen ,geen drugstoeristen uit Italie ,Duitsland etc geen Canal Pride ,geen toeterende auto,s en scooters en waarschijnlijk (?) hoef je geen belasting te betalen ,want die Indonesische Belasting Dienst is dat eiland Aroe natuurlijk ook helemaal vergeten ! Je hebt daar zoveel ruimte ,je hoeft niet zoals in beide Hollanden op en onder en naast elkaar te leven ,Vrijheid ,Blijheid ! Man oh man ik heb het ideale eiland gevonden ! Wel jammer van die agressieve krokedillen maar daar maken we handtasjes van ! 😘😜🤣

  11. Bert Siap zegt:

    Krokodillen tassen van Hermes gaan over de toonbank voor 35.000 euro of meer .Laatst werd een speciale Krokodillentas van Birkin verkocht voor 202.857 euro .Moet er wel bij zeggen dat dit krokodillen zijn die in gevangenschap worden gehouden .Laat die mensen van Aroe dit maar niet weten ,zijn er morgen daar ook geen Krokodillen meer !

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s