Het protestants meisjesweeshuis in Soerabaja (opgericht in 1854) werd sinds 1936 geleid door directrice Addy Duvekot.  In september 1943, toen zij door de Japanners werd geïnterneerd, werd haar taak overgenomen door mevrouw Kyander (de kinderen noemden haar ‘Oma’) die door haar Finse herkomst buiten het kamp wist te blijven. Mevrouw Kyander loodste het weeshuis verder door de oorlogsperiode, zij het niet zonder kleerscheuren.
De Java Post publiceert haar verslag in drie delen.

Weeshuis Boeboetan, 1913

Door ‘Oma’ Kyander

Op 2 maart 1942 bracht de heer Marlissa voor het laatst huishoudgeld voor het weeshuis. Tegelijkertijd ontvingen wij, mejuffruw Duvekot, mejuffrouw Sopacua en ik, salaris over de afgelopen maand februari en nog een maand noodsalaris. Begin april was de huishoudkas zowat leeg en stonden we dus voor het probleem ons verder zelf boven water te moeten houden, met 80 kinderen, en drie bedienden die wij een salaris moesten betalen. We begonnen er mee om ons eigen salaris in de kas te storten en boekten toen als lening van mej. Duvekot f. 400,- en van mij f. 300,-. Behalve dat, had ik onder mijn beheer nog spaargeld van werkende meisjes en hun verloofden, bij elkaar f. 1860,-, welk bedrag ik ook als lening boekte en voor het huishouden gebruikte. Dit laatste bedrag heb ik ongeveer een jaar later via de heer Van der Kraan teruggekregen en op zijn aanraden uit mijn boeken weggewerkt – zowel de lening als de terugbetaling, omdat hij vond dat de Nippen daarmee niets te maken hadden. Helaas is er later in de kerkboekhouding een vodje papier gevonden waarop stond “Aan weeshuis betaald f. 1860,-.”  Dit heeft me nog enkele pijnlijke momenten bij de Jap bezorgd omdat dit bedrag nergens stond ingeboekt. Maar, we hebben ons eruitgedraaid! Dit geld heb ik in de loop der jaren aan de betreffende meisjes teruggegeven als zij in geldnood waren – op enkele posten na, die bij mij nog te boek staan en die ik nog in oud Nederlands-Indisch Courant bij me heb.    

Het weeshuis dijdt uit

In april begonnen we ook direct te zorgen om eigen inkomsten te krijgen. De scholen waren gesloten en de kinderen thuis, dus iedereen kon helpen. We begonnen  zakdoekjes en kleedjes te borduren en baby-uitzetjes te naaien, en dit alles te verkopen. In het begin kregen we nog tamelijk hulp van particulieren. Enkele dames maakten zich zeer verdienstelijk om collectes te houden in de grote handelskantoren die toen nog open waren; enkelen hielpen zeer royaal. Het waren natuurlijk zeer welkome gaven zolang ons atelier nog niet op dreef was en weinig bekendheid genoot. Helaas duurde het niet lang of elke financiële steun werd verboden. Toen waren er nog maar enkelen, die ons zo nu en dan wat durfden te brengen. Gelukkig begonnen toen al bestellingen voor het atelier binnen te komen en bleven we dus heel optimistisch de toekomst tegemoet zien.

Weeshuis Boeboetan, eetzaal (1913)

Na een paar maanden, toen de eerste verwarring over de inval van de Jappen in de stad geluwd was, werd er een voedseldistributie opgericht waarbij de verschillende gestichten en instellingen ook werden bedacht. We kregen toen van de ‘Pembagian Makanan’ boter, olie, rijst en katjang idoe, plus f. 10,- per dag voor de pasar. Dat hielp dan weer. In de voeding was dus voorzien en konden we toen van onze inkomsten water, gas, licht en salarissen bedienden (die we om principiële redenen niet gekort hadden) betalen. Ook kochten we grote voorraden goed en naaibenodigdheden, die ons zeer goed van pas kwamen in de volgende jaren, zowel voor de kleding van de kinderen als ook voor het naai-atelier. Ook kochten we een partij van 600 dweilen voor f. 300,-. Toen niemand in de stad meer dweilen had, hadden wij ze nog steeds en konden ze voor een hoge prijs verkopen. Ik weet niet meer hoe lang deze ‘Pembagian Makanan’ heeft bestaan. Ik denk een half jaar of misschien langer. Toen kwam een periode dat we niets meer kregen en kwam het besluit van de gemeente (toen al geheel in Japanse handen) dat wij voortaan een steun zouden krijgen van slechts f. 310,- per maand, en rijst, boter, olie etc. Maar zelf moesten kopen. Dat was natuurlijk lang niet toereikend omdat de voedselprijzen inmiddels schrikbarend waren stegen. Gelukkig werkte het atelier toen al goed en hebben we geen nood geleden, niettegenstaande we toen geen 80 maar een 120 kinderen hadden. Deze toeloop begon eerst met oudpupillen die getrouwd waren met militairen en door de Japanners met hun kroost uit hun huizen waren gezet. Ze mochten alleen hun kleren meenemen. Zo kwam het, dat we baby´s en kleuters in huis kregen die we vroeger nooit in het weeshuis hadden gehad. Er moest een babykamer ingericht worden, een melkkeuken, en meisjes worden opgeleid voor baby-en en keukenverzorging. In het begin was dit moeilijk, maar het heeft onze meisjes goed gedaan om ook dát te leren. De andere vrouwen van militairen die geen onderdak vonden werden toen in kampen bijeengepropt en leefden daar in werkelijk onmenselijke omstandigheden. De baby´s stierven daar als ratten. Zo kwam het, dat vele moeders het kamp uitslopen met hun baby´s en kleuters en bij ons kwamen smeken om de kleintjes op te nemen, soms bij 4 à 5 tegelijkertijd: een baby van een paar maanden en vier kleuters uit één gezin. Bij ons was voedsel, veiligheid en verzorging, – je kon het ze toch niet weigeren?
Op Malang werkte Pro Juventute nog tamelijk lang door en zo kregen we ook nog van dáár enkele meisjes die door hun moeders verlaten waren of bij de Jap waren tewerkgesteld. En zo groeide ons gezin tenslotte aan tot 140.

Gedwongen verhuizing

Op 24 november 1942 verschenen bij ons drie heren van de gemeente: een Ambonnees, een Menadonees en een Chinees (in dit verband lijkt het beter geen namen te noemen), die verklaarden dat ze ons huis – Boeboetan 93 – hadden afgestaan aan de Japanners. Ons tweede huis – Boeboetan 95 – mochten we houden maar we moesten wel binnen 24 uur verhuisd zijn.
We mochten alles meenemen, behalve het meubilair van het kantoor, de twee voorste kamers. Alles werd keurig opgeschreven, twee schrijftafels, zoveel stoelen, een zitje, drie boekenkasten, een driedelige kast, twee schrijfmachines. Gelukkig hadden ze niet onder de hoezen gekeken, dus konden we onze goede schrijfmachines weghalen en onder de hoezen twee absoluut onbruikbare exemplaren neerzetten die we in de goedang bij het oud roest vonden. Ook het meubilair verruilden we door de goede stukken eruit te halen en er oude rommel voor terug te zetten, zo lang het aantal maar klopte. De afgeschreven stukken waren niet verzegeld of gemerkt, dus konden we het ongestraft doen.
Dezelfde dag was mejuffrouw Duvekot jarig, en we besloten toch maar ons feest te vieren, daar het huis pas de 25ste ´s avonds leeg moest zijn. En zo vond de heet T., die ´s avonds laat nog kwam controleren hoever we waren gevorderd met de verhuizing, tot zijn verbazing ons luidruchtig feestend, met zang en dans. Dat was beslist leuk.

Weeshuis Boeboetan, recreatiezaal (1913)

De volgende ochtend verhuisden we met man en macht. In het nieuwe huis konden we natuurlijk lang niet alle meubels van het grote gebouw bergen, maar gelukkig mochten we drie kamers en een open galerij van de Diaconie gebruiken en daar onze ziekenkamer en schoollokaaltje inrichten. (We waren namelijk toen al weer begonnen met clandestien onderwijs. Hebben het met de Mulo volgehouden tot september 1943, lagere school tot eind 1944) Voor ons naai-atelier mochten we een deel van de goedang van Onderling Belang gebruiken, waarvan een raam op het erf van de Diaconie uitkwam. Dit raam was dan ook de enige toegang tot het atelier. Hoe we de grote kasten, naaimachines en tafel naar binnen hebben gekregen is mij nog een raadsel. Een feit is, dat het atelier twee dagen later weer werkte en de school weer gewoon doorging.

Onverzegelde radio´s

Bij deze verhuizing hadden we nog een pijnlijke verrassing. In een loods hadden wij barang van verschillende vreemde mensen opgeslagen, mensen die de wijk (het kamp – JP) ingingen, of vrouwen, wier mannen geinterneerd waren en die bij elkaar gingen wonen en ons verzochten de inboedel te bewaren. Zo lang er plaats was, stapelden we de boel op en keken er verder niet naar om. Maar nu, bij het verhuizen, moest de loods leeggehaald worden en toen kwamen er niet minder dan zes ongeregistreerde radio´s tevoorschijn! Zeer onverantwoord van die mensen om die toestellen bij ons te bergen zonder ons te waarschuwen, wetende welke consequenties daaruit voor het huis voortvloeiden bij ontdekking!

We sleepten de radio´s naar onze slaapkamer, schroefden ze uit elkaar, vernielden de rest met een bijl en gooiden ze ´s nachts om drie uur in de zinkput. Bij dit angstige avontuur was toch nog een vrolijke noot: ik had de djongos overdag bevolen het deksel van de zinkput te lichten, bewerende dat de badkamers stonken en dus de zinkput gelucht moest worden. We wilden hem natuurlijk geen deelgenoot laten worden van ons geheim, maar we konden zelf onmogelijk het zware deksel verplaatsen, dus moesten we daarvoor wel zijn hulp inroepen. Die nacht kwamen we niet klaar met ons vernielingswerk en zouden de volgende nacht doorgaan, maar tot mijn schrik zag ik dat de volgende morgen het deksel weer op de zinkput lag. Ik begon er woedend aan te wrikken, maar liet het gauw weer zakken, want toen ik een hoekje opgetild had, zag ik dat de hele oppervlakte van de put bezaaid lag met radiolampen! Ik had er niet aan gedacht om ze te bezwaren met stenen en nu dreven ze allemaal boven. Dat had de djongos natuurlijk ´s ochtends bij het vegen van het erf gezien, en daarom maar stilletjes de schande toegedekt. Ik heb hem toen maar laten helpen om ze ´s nachts er weer uit te vissen. Hij heeft ons nooit aangegeven!

“Geen bijzondere gebeurtenissen”

Daarop volgde, voor zover ik me kan herinneren, een jaar zonder bijzondere gebeurtenissen. Kleine schermutselingen met onze Nipponse buren, invasies van soldaten met bajonet op het geweer op zoek naar radio´s en verscholen militairen, en het gezeur van eindeloze lijsten die we telkens moesten maken niet meegerekend. Erg veel last hadden we in het begin van de Nipsoldaten, die ons huis beschouwden als een soort publieke vermakelijkheid, alle kamers binnenliepen en zich huiselijk neervleiden. Ik ben nog naar de Kenpeitai geweest met het verzoek een bord te mogen plaatsen voor het huis, waarop met Japanse karakters stond ‘Weeshuis’. Het werd geweigerd, de soldaten moesten overal binnen kunnen gaan. Toen ik zei, dat het toch bezwaarlijk was als de soldaten de kleedkamers en slaapzalen van de meisjes binnenkwamen, werd ik eruit gegooid met het antwoord: “Als de meisjes niets te verbergen hadden, mochten de soldaten er toch zeker gerust binnenkomen?” Later heb ik de vriendschap van een Kenpeiman, die telkens bij mij kwam om Russisch met hem te praten, geëxploiteerd door hem een Japans stuk te laten schrijven: “Verboden toegang voor soldaten en matrozen”, en daaronder het Kenpeiteken. Dit briefje deed wonderen en heeft al de volgende jaren ongewenste bezoekers van ons erf gehouden.

Weeshuis Boeboetan, slaapzaal (1913)

In dit jaar hebben we erg veel hulp gehad van zuster C. de Graaf en zuster H. Udo de Haas, die bij ons kwamen wonen en volkomen belangeloos en met grote toewijding gewerkt hebben. In dit jaar hebben de grote meisjes een zeer goede kans gehad om babyverzorging, bereiding van babyvoeding en verpleging te leren. Ze waren ingedeeld in ploegen en werkten om de beurt in de melkkeuken, babykamer of ziekenkamer onder leiding van genoemde zusters. Ook hadden wij in de lesroosters een beknopt cursusje ziekenverpleging ingelast.
De C.S.V.O.-meisjes gaven kooklessen, we hadden een beknopte cursus in knippen en naaien, en Mulo-meisjes, die anders nooit de gelegenheid hebben om te leren koken of naaien, konden er ook van profiteren. Zo waren de meisjes druk bezig, de hele dag, want in hun vrije tijd borduurden ze voor de verkoop. Met de uitgangszondagen zijn wij gestopt, omdat het te gevaarlijk werd. Bijna tot het eind van de bezettingstijd hebben we dit volgehouden.
In de loop van 1943 werden als maar meer Europeanen geïnterneerd. Wij begonnen ook al te vrezen voor het inkomen van het atelier, omdat ook onze klanten werden geïnterneerd. Maar toen begonnen de Japanners bij ons bestellingen te doen: voor kousen, overhemden en sokken. Zodoende konden wij doorwerken en hadden geen gebrek.

Een oud Fins paspoort

Ziende, dat alle Hollanders, ook vrouwen, ingepikt werden en vrezende dat ook ons personeel eraan zou gaan, heb ik mij bij de registratie opgegeven als Finse. Ik had nog een oud Fins paspoort. De Zweedse consul, die ik verzocht mij op de lijst te plaatsen, durfde dit niet te doen omdat ik hem verteld had dat ik met een Nederlander getrouwd was geweest (vermoedelijk de heer M.J.R. Veldman – JP). Hij raadde mij aan zelf mijn geluk te proberen bij de Kenpeitai. Dus ging ik naar de registratie zonder consulaire hulp, maar vastbesloten mij niet op te laten pakken. De Kenpeiman vond mijn paspoort een beetje oud. Toen ik hem zei dat dat kwam omdat ik zelf ook al een beetje oud was, keek hij me aan, zag dat ik de waarheid sprake, en gaf mij een tjap op mijn registratiekaart. Het verwonderde hem wel dat ik niet op de lijst van de consul stond. Toen ik zei “dat heeft hij zeker vergeten”, nam hij zijn vulpen en schreef mijn naam onderaan de lijst. Sindsdien stond ik op de Finse lijst.

Op 4 september 1943 werd mejuffrouw Duvekot door de politie opgehaald, en met haar de rest van het Europese personeel. Dat was heel erg, want toen bleef ik alleen over met juffrouw Sopacua in de naaikamer als enige hulp voor 140 kinderen. De volgende morgen kreeg ik gelukkig  hulp via zuster Steller van de Java-kliniek, die mij zuster Lilipaly en twee jonge verpleegstertjes stuurde om mij te helpen met de verzorging van de baby´s. We hadden toen tien baby´s en twaalf kleuters beneden de vier jaar. Helaas was dat maar korte vreugd, want een uur later, voordat mijn nieuwe hulp nog maar iets van het werk had gezien, werd ik zelf door de politie opgehaald en moest de wijk in. De twee jonge verpleegsters moesten ook mee, omdat ze blank waren. Na veel delibereren en telefoneren werden de twee meisjes losgelaten, maar ze hadden de schrik zó te pakken dat ze onmiddellijk naar huis gingen. Ik vroeg de agenten permissie de Kenpeitai te bellen, en probeerde toen mijn russisch sprekende vriend uit te leggen dat het werkelijk onmogelijk was om 140 kinderen onverzorgd achter te laten. Hij raadde mij aan kalm mee te gaan, dan zou hij er wel voor zorgen dat ik weer thuis kwam.Hij heeft inderdaad woord gehouden, want ik kwam niet verder dan de poort van het kamp, waar de wacht me weer terugstuurde.

Een confidentie

Zuster Lilipaly bleef nog een poosje bij ons werken, maar toen ook zuster Steller opgepakt werd, kwam zij aan het hoofd te staan van de Java Kliniek en moest dus ons weer verlaten. Onze grote meisjes hebben toen werkelijk hun beste beentje voorgezet en flink aangepakt. De Mulo-meisjes verdeelden op de lagere school de klassen onder elkaar en dus ging het lager onderwijs zo goed en zo kwaad als het ging door. Ik was al blij toe, dat de jongere kinderen bezig waren en niet doelloos rondklungelden, want ik kon niet op alle plaatsen tegelijkertijd zijn, en juffrouw Sopacua had haar handen vol aan de naaikamer.

Kort daarop kwam één van de heren van de gemeente (behorende tot het trio dat ons het huis had uitgezet) en wilde mij ‘onofficieel’ en ‘als vriend’ spreken. Hij vertelde mij onder belofte van diepe geheimhouding (vooral zijn naam mocht in dit verband nooit genoemd worden) dat er in de gemeenteraad van Indonesische zijde plannen waren om het weeshuis over te nemen en dat ik dus zo spoedig mogelijk moest zorgen een Javaanse directrice en Javaanse hulpkrachten te krijgen. Hij waarschuwde mij, dat ik nu nog zelf geschikte krachten kan zoeken, terwijl ik later, als de plannen doorgingen, misschien krachten toegewezen zou krijgen die mij niet aan zouden staan. Ik moet bekennen dat deze ‘vriend’ mij toen een grote schrik aanjoeg. Ik voelde er niets voor een vreemde in mijn zaken te laten mengen, niet alleen vanwege het onderwijs en de opvoeding van de kinderen, maar ook in verband mijn financieel beheer. Ik had toen namelijk al lang een dubbele boekhouding, en de officiele opgave voor de Jappen van mijn inkomsten en uitgaven klopte totaal niet met de werkelijkheid.

Ik deed nu alle mogelijke moeite om westers georiënteerde Javaanse krachten voor het werk in het weeshuis te interesseren. Ik schreef aan een paar Javaanse onderwijzeressen in Malang die ik kende, en dr. Kruyt stuurde mij een zeer beschaafd en ontwikkeld meisje, maar tenslotte durfden zij geen van allen het werk op zich te nemen, wat zeer begrijpelijk was, want de positie van de intellectuele Javanen was die tijd zeer moeilijk.

Een echte christen

Toen al mijn pogingen om Javaanse krachten te vinden faalden, vroeg ik tenslotte aan mejuffrouw De Krieger of zij officieel directrice van het weeshuis wilde worden, zodat ik achter de schermen  verder kon werken en de leiding kon behouden. Mejuffrouw De Krieger was onderwijzeres en uiterlijk een Ambons type, wat mij wel een voordeel leek te zijn bij de Nippen op verschillende kantoren waar wij naar toe moesten voor toestemming voor aankoop van rijst, olie, brandstof e.d.
Enkele dagen later kreeg ik een telefoontje van bewuste gemeenteman, of ik al geslaagd was met het personeel, maar toen hij hoorde wie ik gevonden had, was het helemaal mis. Het was volgens hem een geweldige blunder om een Indisch meisje te benoemen, en hij zou wel eens langs komen om te praten en de fout te herstellen. Inderdaad kwam hij de volgende dag, zei dat de plannen in de gemeenteraad al in een vergevorderd stadium waren, en dat de enige oplossing nu was een Javaanse directeur te benoemen die dan boven mejuffrouw De Krieger zou staan. Hij had al een kandidaat die genegen was het ambt te aanvaarden, een zeer hoog christen-Javaan, genaamd Kastian. Ik vroeg heel schuchter of deze heer Kastian misschien ook handelaar was, want onze vroegere leverancier van beras toeton en katjang idoe heette ook Kastian en was ook ‘christen’. Het bleek inderdaad dat het dezelfde man was, maar hij was nu hoofd van de christengemeente.
“Van de Javaanse christengemeente?” vroeg ik hem. “Nee, van de hele christengemeente”, was het antwoord. Ik had hier nog niet over gehoord, maar natuurlijk was alles mogelijk. Iedereen promoveerde zichzelf tot ieder gewenst ambt en dus moest ik er wel in geloven. Ik vroeg nog enkele dagen bedenktijd, en mijn bezoeker vertrok.

Weeshuis Boeboetan, binnenplaats (1913)

De volgende dagen kreeg ik telkens aanmaningen om een besluit te nemen, het was  zeer dringend. Dit dwingen leek mij erg verdacht, maar in die tijd waren we zo volkomen weerloos, dat je niet kon weten wat zo´n man met een positie op een Nippons bestuurskantoor je allemaal aan kon doen. Kastian kende ik als een serviele dienaar en dacht dat ik hem uiteindelijk wel op de kop zou zitten, ook al was hij directeur. Ik belde hem dan ook uiteindelijk op om een afspraak met hem te maken. Hij kwam onmiddellijk. Het was inderdaad onze vroegere langganan, alleen nu als heer verkleed, in palmbeach en lakschoenen en slappe vilthoed. Hij was zeer beminnelijk, zei dat hij dit ambt aanvaardde alleen om ons te helpen, belangeloos en uit pure naastenliefde, om het weeshuis van de ondergang te redden en niettegenstaande zijn andere zo drukke werkkring als hoofd van de gehele christelijke gemeente op Java! Hij moest overal conferenties en samenkomsten leiden, in verschillende steden preken, enz. enz.. Dus we konden echt dankbaar zijn, dat hij nog tijd vrij maakte voor ons.

De nieuwe Direktor

Kastian´s eerste Directorale daad was het maken van een ‘lijst’ van de staf van het weeshuis. Deze lijst luidde als volgt:

Toean Kastian            -        Direktor
Nonna de Krieger      -        Pembantoe (helpster)
Nonna Lilipaly           -        Djoeroe rawat, pembantoe kamar baji2 (linnenkamer)
Nonna Sopacua         -        Pembantoe kamar mendjahit (naaikamer)

Zuster Lilipaly werkte toen niet meer bij ons, en kwam zo nu en dan slechts even langs, maar Tuan Kastian vond het mooi de lijst een beetje lang te maken. Mijn naam mocht er niet op staan, want die was te buitenlands. Het was al erg genoeg dat er twee Ambonese namen bij stonden. Ik mocht er wel blijven wonen en achter de schermen werken, maar liefst zo onopvallend mogelijk. Verder mocht alles bij het oude blijven, alleen mochten we geen besluiten nemen zonder de ‘Direktor’ te consulteren. Al onze aanvragen voor de aankoop van rijst etc. moesten door hem worden getekend (“Zonder mijn ondertekening wordt er voortaan nergens een aanvraag geaccepteerd”) en alle gelden die wij eventueel mochten innen moesten bij hem gestort worden tegen kwitantie – en hij zou die dan bij ons afdragen ook tegen kwitantie. Hoe dat moest was me niet duidelijk. We konden toch moeilijk al onze klanten naar hem toesturen om te betalen, terwijl ze onze bestellingen bij ons afhaalden. Maar goed, ik hield mijn mond. Later heeft de Direktor deze clausule door zijn drukke werkzaamheden blijkbaar vergeten. Slechts één keer heeft hij, voor zover ik weet, geld voor ons geïnd, maar dat was later, maanden na onze tweede verhuizing. Toen ontmoette mejuffrouw De Krieger op straat de administrateur die onze huizen in beslag had genomen, en die haar vertelde dat hij aan Kastian f.250,- had afgedragen als bijdrage in onze verhuiskosten en vroeg of wij dat geld al hadden ontvangen. Natuurlijk hadden wij daarvan nog geen cent gezien, en dus stapte mejuffrouw De Krieger naar Kastian en vroeg om het geld. Eerst kon hij het zich niet herinneren. Later kwam hij in zijn aantekeningen een bedrag van f.150,- tegen, maar toen mejuffrouw De Krieger de naam van de Japanner noemde schoot hem opeens het volle bedrag te binnen. Hij heeft het haar toen ook uitbetaald.

(wordt vervolgd)

x

Affiche van de CPN

De Nederlandse regering zou haast moeten maken met eerherstel van soldaten die in Indonesië dienstbevelen negeerden.

Kort na het begin van de koloniale oorlog tegen Indonesië weigerden drie Nederlandse mariniers het dienstbevel om een dorp op Oost-Java in brand te steken. Voor deze weigering kregen zij zware gevangenisstraffen opgelegd.

Inmiddels bestaat er weinig twijfel meer over dat het platbranden van het dorp geen proportionele maatregel was, maar vooral een represaille. Door te weigeren namen de drie mariniers in feite stelling tegen verwerpelijke, misdadige praktijken. Zij verdienen het daarom om postuum alsnog volledig eerherstel te krijgen.

Op 11 augustus 1947 naderde een patrouille van Nederlandse mariniers het dorp Soetodjajan. Aangekomen in het dorp werden de huizen uitgekamd op wapens en werd een deel ervan in brand gestoken. Dit zou nodig zijn geweest om een nabijgelegen weg veiliger te maken. Wie zich verzette, werd ter plaatse geëxecuteerd. De brandstichting was het antwoord op de landmijnen waar Nederlandse voertuigen een dag eerder op liepen.   

Drie mariniers – Johannes de Hoog, Louis Stokking en Marinus Smit – weigerden hieraan mee te doen. Zij waren niet overtuigd van de militaire noodzaak van de maatregel. De Hoog en Smit beriepen zich bij hun weigering op hun christelijke principes. Dat een dag na het platbranden de nabijgelegen weg werd afgesloten, wekt sterk de indruk dat de mariniers een terechte inschatting maakten en er inderdaad geen militaire noodzaak was. Sowieso is het moeilijk voor te stellen hoe het platbranden van huizen van burgers iets anders dan een represaille kan zijn.

De argumenten van de mariniers voor het weigeren van het dienstbevel haalden voor het Hoog Militair Gerechtshof in Indonesië niets uit want zij werden in 1948 veroordeeld tot rond de twee jaar gevangenisstraf. Bij het proces werd gesproken over opzettelijke ongehoorzaamheid in tijd van oorlog. Tot nog toe zijn er geen andere gevallen bekend van veroordelingen van uitgezonden Nederlandse weigeraars tijdens de koloniale oorlog tegen Indonesië.

Vijfenzestig jaar later is het beeld van de rol van Nederland tijdens de koloniale oorlog drastisch bijgesteld. Met een flinke dosis propaganda werd kort na de Tweede Wereldoorlog het beeld neergezet dat Nederland in zijn oude kolonie zou afrekenen met de anarchie die door de Japanse bezetting was ontstaan. Er zou weer orde en welvaart gebracht worden. Holland en Indië hoorden immers bij elkaar en wat al eeuwen was verbonden, kon de Jap niet scheiden, aldus een van de propagandaposters.

Met deze gedachten werden meer dan honderdduizend jonge, nietsvermoedende militairen naar de andere kant van de wereld gestuurd. Aangekomen in Indonesië bleek de werkelijkheid een heel andere. Het was een vuile guerrilla-oorlog, waarin geen middel werd geschuwd. Marteling werd door de Nederlandse troepen routinematig toegepast en Soetodjajan was dan ook bepaald niet het enige dorp dat in vlammen opging. In het grove en vaak buitensporige geweld – waarvoor het eufemisme ‘politionele acties’ werd gemunt – vonden naar schatting zo’n 150 duizend Indonesiërs de dood.

Tijdens de koloniale oorlog stond Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis. Toenmalig minister van Buitenlandse Zaken Ben Bot gaf dat in 2005 – zestig jaar nadat Soekarno in Indonesië de onafhankelijkheid uitriep – dapper toe. Hij betuigde toen ook zijn spijt voor de pijnlijke en gewelddadige scheiding der wegen van Indonesië en Nederland.

Tijdens een debat eind 2012 herhaalde de huidige minister van Buitenlandse Zaken, Frans Timmermans, het standpunt van zijn voorganger. Timmermans liet er geen misverstand over bestaan het helemaal met Bot eens te zijn en groot respect te hebben voor wat hij hierover heeft gezegd. Eerder dat jaar pleitte Timmermans, toen nog als Kamerlid, al voor eerherstel van de drie mariniers.

In 1969 kreeg historicus Cees Fasseur de opdracht van de Tweede Kamer het grove geweld van de Nederlandse oorlog tegen Indonesië te onderzoeken. Het resultaat daarvan is de Excessennota. Daarin wordt ook de kwestie van de drie mariniers beschreven. Fasseur stelde in een opiniestuk een aantal jaar geleden al dat de drie mariniers zich niet schuldig wilden maken aan wat zij zelf Duitse represailles noemden. Ook Fasseur pleit daarom voor eerherstel.

Als Nederland tijdens de koloniale oorlog aan de verkeerde kant van de geschiedenis stond, volgt daaruit logisch dat de drie mariniers met hun weigering het dorp in brand te steken aan de goede kant stonden. Zij weigerden deel te nemen aan een schending van het oorlogsrecht.

Dit gedrag had niet gestraft, maar geprezen moeten worden en hoewel het rijkelijk laat is, kan dat nog steeds. Wij bepleiten volledig eerherstel voor de drie inmiddels overleden mariniers en hopen en verwachten dat minister Timmermans die daad bij zijn eerdere woorden zal voegen.

Dit artikel verscheen eerder in de Volkskrant, 16 mei 2013
Harry van Bommel is Kamerlid voor de SP.
Nicoline de Hoog is dochter van de veroordeelde marinier Johannes de Hoog.

Nawoord Java Post:

Harry van Bommel (SP)

Van Bommel, co-auteur van dit artikel, diende op 19 december 2013 tijdens de behandeling van de begroting van het Ministerie van Buitenlandse zaken een motie in voor eerherstel van de drie desbetreffende mariniers. Minister Timmermans liet hem weten dat hij in staatsrechtelijke zin niet bevoegd was hierover te oordelen, en dat dit moest worden voorgelegd aan zijn collega en Minister van Defensie mevrouw Hennis.
Van Bommel zag dit anders, maar was bereid de motie aan te houden als Timmermans een goed woordje zou doen bij Hennis. Timmermans: “De Kamer zal daarover van het kabinet, in casu minister Hennis van Defensie, bericht krijgen. Ik zal er in elk geval met haar over praten.”  Van Bommel verzocht de Kamer vervolgens de motie aan te houden, en aldus werd besloten.

Duidelijk is, dat ‘het kabinet, in casu Minister Hennis van Defensie’ de Kamer nog niet heeft geinformeerd. Van Bommel doet nu in dit artikel in de Volkskrant een moreel beroep op Timmermans om alsnog met een toezegging te komen. De minister heeft echter in december al laten weten wat zijn standpunt was, en zal dus nu niet opeens wél staatsrechtelijk bevoegd zijn. Van Bommel had zich daarom misschien beter kunnen richten tot mevrouw Hennis. Dat hij zich richt tot Timmermans (PvdA) heeft natuurlijk te maken met het feit dat deze laatste voor eerherstel is. Van Hennis (VVD) verwacht hij waarschijnlijk minder…

x

Door Ed Kerkhoven

Repatrianten Kemajoran, Batavia

Het jaar 1946 begon voor ons op 28 februari, de dag waarop we afscheid namen van Indië. Nog voor zonsopgang wachtten we al in Tjihapit op het busje dat ons naar het vliegveld zou brengen. We stonden aan de rand van het Tjibeuningplantsoen en vlakbij het kerkje waar oom Edu en tante Emmy in 1941 waren getrouwd en mijn oudere broer Rudolf en ik nog bruidsjongens waren geweest.
Dit keer was het alles behalve godsdienstig. Het was meer een schreeuwen en dansen. Wij, kampkinderen, moesten onze energie kwijt, en zongen luid:

Ta-ra-ra-boem-diee
De dikke dominee,
Die had zijn gat verbrand,
Al aan de kachelrand.

We bléven het maar zingen, ook al wisten we misschien niet eens wat een kachelrand was.

Toen het busje eindelijk arriveerde, stapten wij snel in. ‘Hoera! We gaan vliegen!’ We waren nog nooit in een vliegtuig geweest, en waren door het dolle heen. Rudolf zei iets, en kreeg op zijn donder van mijn moeder toen hij het woord ‘amper’ gebruikte. Ze zei: “Nu moet het maar eens afgelopen zijn met dat Indisch gepraat.” Wij hadden immers geen Nederlandse taal geleerd op school, want er was geen school. Hoe kon je nu weten wat goed of slecht Nederlands was? Rudolf en ik spraken petjoh. Het gekke is dat ‘amper’ nu een heel goed Nederlands woord is, zelfs de Vlamingen gebruiken het.  

Batavia

Na verschillende checkpoints te zijn gepasseerd, arriveerden we op Andir. Er stond een Dakota voor ons klaar. Zodra het vliegtuig in de lucht was, zongen we het lied dat ons van tevoren zo goed was geleerd:

In een vliegmachine,
In een vliegmachine,
Kun je alle hoge daken zien
En je vliegt maar over land en zee,
En als ik groot ben,
Ga ik ook eens mee
Omhoog, in de lucht!!
Als een vogel in zijn vlucht.

De vlucht naar Batavia duurde een half uur, en inderdaad, ik kon de ‘hoge daken’ zien. Maar ik zag niet alleen dát, ik zag ook een prachtige, groene natuur, iets om nooit meer te vergeten. Achteraf hoorde ik dat deze vliegtuigen soms moeite hadden om met zo veel gewicht op te stijgen. Dit was ook de reden waarom we zo nodig moesten zingen. Anders konden we wel eens in paniek raken!!

Op Kemajoran, in Batavia, werden we met zijn vijven in een jeep gehesen. Er kwamen twee zwaarbewapende militairen mee. Het moet er raar hebben uitgezien, zo´n volle jeep met mijn goeling (rolkussen) bovenop de bagage!
Voor onze inscheping in Priok moesten we nog een keer worden geregistreerd. Terwijl mijn ouders zich dáárover bekommerden, liep ik alvast naar het schip en legde mijn hand tegen de romp. Het voelde goed, en gaf me vertrouwen.
De Japara vertrok nog dezelfde dag, en ik had al snel met een paar andere jongens een plaatsje op de brug gevonden. Wat een openbaring! Rudolf, die natuurlijk altijd alles beter wist dan ik, zei: “Dáár ligt Sumatra en dáár ligt Java.”
Dat zal wel, dacht ik, maar wist nog niet goed wat het voor mij betekende.

Op zee

De volgende dagen waren eentonig. We moesten ons aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. In het ruim van het omgebouwde vrachtschip waren ons bedden toegewezen, vier bunkbedden boven elkaar. Het was er nauwelijks uit te houden door de hitte. De enige ventilatie was de lucht die uit een buis van het dek kwam, maar die je niet kon inademen. Mijn moeder vond een oplossing. Het trappenhuis had een soort ingangspoort met een horizontaal dakje waarop je kon slapen. Het plekje moesten we wel dag en nacht bezet houden, want de bemanning wilde daar ook slapen. Als ze kwamen kijken, vonden ze altijd één van ons.
De bemanning was beslist niet in een jappenkamp geweest. Ze waren gespierd en goed gebouwd. Eén van de mannen was heel erg gemeen. Hij pakte me soms bij de handen, sleurde me naar de reling en zwaaide me dan boven het water en buiten het schip. Als ik er nog eens aan denk, zie het schuimende, witte en zwarte water onder mij. Hij moet een keer gesnapt zijn, want opeens hield het op!
Waarom ik het niet aan mijn ouders vertelde? Dat deed je gewoon niet. Na alles wat er de vorige jaren gebeurd was probeerde je de dingen ook zélf te regelen. En ja, ik zou ook in nog grotere moeilijkheden kunnen komen, want de man zou het waarschijnlijk ontkennen.

m.s. Japara (1939-1969)

x
In het Suez Kanaal klom een man die zijn bootje aan het schip had vastgebonden, het dek op. Hij sprak een rare taal, en liet allerlei goocheltrucjes zien waarvoor hij geld wilde hebben. Het schip werd er bijgetankt, en voor ons waren er kleren.
Op de Middellandse Zee hadden we oefeningen bij de sloepen, – voorbereidingen voor een noodsituatie op de gevaarlijke Atlantische Oceaan!
Later voeren we door Het Kanaal. Er was mist en het was griezelig. Ons schip en andere schepen en boten zeiden niets anders dan “boe, boe, boe.” Er werden lezingen gehouden ter voorbereiding van ander ‘zwaar weer’, onze komst in Nederland, en er werd een brief van Koningin Wilhelmina voorgelezen.

Holland

Na middernacht maakte Rudolf me wakker: “Dit moet je zien.”
Ik ging naar het verlaten dek. We voeren op het Noordzeekanaal, met straatlantarens aan beide kanten. Er kwamen allerlei berichten van de brug. Enkele bochten in het kanaal maakten het griezelig. Zou het land snel genoeg bijdraaien, zodat het schip niet op dat land zou varen? Ik ging weer slapen.
’s Ochtens kwamen we in Amsterdam aan. Een marinierskapel speelde een paar deuntjes. Net nadat ik van het schip was afgegaan, werd ik bijna overreden door twee paarden. Ze liepen aan de verkeerde kant van de weg!!
Ik was in Holland.

Mijn vader bleef in Amsterdam om zijn ouders op te zoeken. Wij reden echter met de trein naar Den Haag om de ouders van mijn moeder op te zoeken. We zaten weer allemaal bij elkaar in een coupé, terwijl de wagen achter het deurtje leeg was. Het was helemaal voor mij alleen en ging daar zitten. De conducteur kwam langs en zei iets vriendelijks tegen mij. Ik was verbaasd. Hoe kon iemand in een uniform iets vriendelijks tegen mij zeggen?
In Den Haag ging het verder, met de taxi, naar Oma. Voor mijn moeder een emotioneel weerzien.
Toen ik ’s avonds, vol van indrukken, moest gaan slapen, stond me nog een onaangename verrassing te wachten. Mijn goeling was verdwenen. Het was 28 maart 1946, precies een maand na ons vertrek uit Indië. Een afscheid voor altijd.

x

Brantford, Canada, 2008.

x

Rob Cassuto, 1945

Ik brak een glas en barstte in huilen uit.
Dat is mijn eerste herinnering in Holland.
Het was op een dag in mei 1946 en ik was vijf jaar en ik stond temidden van een uitzinnig vrolijke familie, die op die dag in mei in een overvolle kamer zijn hereniging vierde. Ik was met mijn vader en moeder en haar ouders na tropische kampjaren uit Indië in Den Haag aangeland; de ouders van mijn vader en mijn vaders twee broers hadden op talloze onderduikadressen in Nederland de Duitse vervolging overleefd en waren al eerder weer bij elkaar. Mijn grootvader had kort na de bevrijding een nieuwe pied a terre gevonden op de Badhuisweg in Scheveningen, nummer zesentachtig, een volumineuze villa, waarvan de bel-etage en het daaronder gelegen souterrain de komende jaren de veilige vesting zou vormen voor de hele misjpoche.

Het zal een mooie lentedag zijn geweest en ik stond met mijn glaasje limonade tussen wat ik ervoer als een woud van boomlange volwassenen. Ze lachten en huilden en knuffelden elkaar in Opa en Oma’s woonkamer, waarvan de ramen over het voorbalkon heen uitkeken op de Badhuisweg.
Achterin de woonkamer waren schuifdeuren, die toegang gaven op het achterhuis en die afgeschut waren met zware bronsgroene gordijnen. Aan de ene wand stond de zogenaamde ‘Chinese kast’, een van de weinige meubels die uit de Indische inboedel was overgebleven. Aan de andere kant stond het theetafeltje met daarboven een schilderij van een Drentse hoeve bij zonsondergang. Boven de schouw was een in hout gevatte spiegel met bovenin in de lijst ingebouwd een schildering van een haring op een bord met een citroen. Op de bovenrand van deze lijst stond een Delfts blauw bord met de afbeelding van een heraut en rondom de tekst ‘Nederland herrijst’. Zware fauteuils, duidelijk tweedehands aangeschaft, boden zitcomfort.   

Misschien stond de radio – het was een zo’n houten kastje met gebogen bovenkant en een wijzerplaat met exotische stations als Beromünster – aan en klonk ‘In the mood’ of ‘Chattanooga Choochoo’ of ‘Lilli Marlene’; in een documentaire over deze dag zouden deze nummers er natuurlijk onder zijn gezet. Het zou best gekund hebben dat nadat de stormen van de begroeting geluwd waren de hereniging nog luister was bijgezet door de koffergrammofoon tevoorschijn te halen, zoals zovaak later nog gebeurd was. Met een zwengeltje werd hij opgewonden, een nieuwe stalen naald werd in de kop gezet en een zwarte schellakken plaat werd uit zijn pakpapieren hoes gehaald en opgezet, laten we zeggen een favoriete plaat uit de verzameling operaplaten van mijn opa, zoals ‘Que gelida la manina’, gezongen door Benjamino Gigli.

De Blauwe Tram, 1955.

Dat hoort allemaal bij die dag en natuurlijk reed ook herhaaldelijk de zogenaamde Blauwe Tram knarsend voorbij, de buurttram van Scheveningen naar Voorburg, die over de middenberm van de Badhuisweg reed en een halte had tegenover ons en ook reden jeeps met soldaten in veldgrijs af en aan voor de geelgroene villa aan de overkant van de Badhuisweg, want daar was gezien het wapenschild met rode ‘maple leaf’ boven de deur de Canadese Militaire Missie gevestigd.

Maar dat is allemaal reconstructie, wat ik mij eigenlijk vooral herinner is dat ik dat glas limonade uit mijn handen liet vallen en dat het glas brak en dat ik in huilen uitbrak, een onmatig heftig gehuil, dat in geen verhouding stond tot het accident.

Waarschijnlijk onderbraken mijn familieleden even hun enthousiaste uitwisselingen en werd ik even getroost en gingen ze weer verder en zei mijn vader tegen zijn jongste broertje die nu vijftien was, hoe hij al een echte man was geworden en vroeg hij aan zijn andere broer, die voor de oorlog een eigen schoolband had gehad en liedjes had gecomponeerd of hij nog muziek maakte – en waarschijnlijk hebben ze toen al of de volgende dag een paar van die liedjes samen gezongen – en de anderen grapten natuurlijk tegen mijn vader dat hij zo kaal was geworden, maar dat hij toch ondanks de kampjaren er zo goed uitzag en mijn moeder vroeg misschien aan mijn grootvader of hij nog zoveel in de boeken zat en natuurlijk heeft mijn grootmoeder, die schwärmde met de Franse taal, toen al – of tenminste een paar dagen later – mij Franse woordjes willen leren en mijn grootvader heeft mij waarschijnlijk al heel snel even op schoot gehad, ik zie in ieder geval het beeld van een oudemannenvest (hij droeg altijd een driedelig donker pak) met een horlogeketting daaroverheen en gemorste sigarenas erop en ik hoor zijn stem nog die een kinderliedje zingt, met kinderlijke vervormingen van de woorden, dat vond hij leuk. Hij was toen eenenzestig, ik ben nu ouder dan hij toen was.

Maar waarom ik toen zo’n excessieve huilbui had en waarom ik speciaal dat moment herinner, dat is gissen geblazen. Er was natuurlijk een vermoeiende reis geweest, van de Amsterdamse Javakade naar Den Haag. In Amsterdam waren we met de boot gekomen uit Harwich, want we hadden een paar dagen in Londen gelogeerd. In Londen waren we gekomen uit Southampton, waar we waren gearriveerd na een driewekenlange bootreis uit Bombay. In Bombay waren we gekomen na een driedagenlange treinreis uit Calcutta, waar we 4 maanden geïnterneerd waren geweest. In Calcutta waren mijn moeder en ik aangeland na een omslachtige vliegreis vanuit Bandung via Batavia en Singapore.

Maar het kan ook gewoon zo’n hysterische huilbui zijn geweest, die kinderen soms hebben, wanneer het nieuwe teveel is en te overweldigend.

x

J.A. Pattinama (1906-1943)

Het overkomt mij steeds minder vaak, dat ik Nederlandse of Indische mensen tegenkom die mij vol vuur vertellen over hoe zij in moeilijke tijden tijdens de Tweede Wereldoorlog in Indië werden gesteund of beschermd door Ambonezen. Zo waren er Ambonese burgers op Java die zich bezighielden met allerlei hulp aan Indische Nederlanders die eigenlijk te blank of op papier te Nederlands waren om buiten het Japanse kamp te blijven. Ook mensen in de gevangenkampen werden geholpen door bijvoorbeeld eten dat door Ambonese handen door het gat in het gedek (bamboe omheining) werd aangegeven. Hiernaast hielden Ambonese militairen zich bezig met het verzet tegen de Japanse bezetters. In de literatuur over de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië wordt deze Ambonese verbondenheid aan het Nederlandse Indië vaak terloops beschreven vanuit een Nederlands, Westers perspectief, als onderdeel van de ontvangen hulp aan Hollanders, Indische Nederlanders, aan koningin Wilhelmina en de Nederlandse driekleur. Het verhaal van de kant van de aanbieders van deze hulp blijft veelal gevangen in persoonlijke herinneringen van oudere verdwijnende Molukkers. Het verhaal van sergeant Pattinama tijdens de Tweede Wereldoorlog in West-Sumatra is hiervan een voorbeeld.   

Van Haroekoe naar Sumatra

Koos Pattinama werd op 17 mei 1906 geboren als Jacob Anthonij Pattinama, een telg uit het radja-geslacht van het dorp Oma op het eiland Haroekoe. Hij trouwt met een meisje dat oorspronkelijk afkomstig is van het buureiland Saparoea en treedt in dienst van het KNIL. In 1929 is Koos als soldaat met zijn vrouw gelegerd in Koeta Radja (Atjeh) als het eerste kind wordt geboren, hun dochtertje An. Niet veel later komt het gezin terecht op Java waar Koos wordt gelegerd in Ambarawa. Het geluk van het jonge gezin wordt echter ruw verstoord. Hun dochtertje is ongeveer drie of vier jaar oud als zij haar moeder verliest en Koos zijn vrouw moet begraven. Rond 1934 hertrouwt Koos en met zijn tweede vrouw zou hij uiteindelijk nog vier dochters krijgen. In 1939 wordt Koos bevorderd tot sergeant en niet veel later verhuist het gezin naar West-Sumatra, waar Koos uiteindelijk wordt gestationeerd in de stad Padang.

Huwelijk J.A. Pattinama en M. Luhukaij. Malang 1934.

Op 8 december verklaart Nederland de oorlog aan Japan. In januari 1942 landen de eerste troepen in Nederlands-Indië. De strijd is snel gestreden. Hoewel het KNIL in maart 1942 capituleert, blijven KNIL-troepen op Sumatra, onder leiding van onder meer generaal-majoor R.T. Overakker, nog ongeveer drie weken doorvechten. Op 28 maart is ook deze strijd gestreden. De Japanse autoriteiten verzamelen alle (Indisch-)Nederlandse burgers in burgergevangenkampen en KNIL-militairen in krijgsgevangenkampen. Zo komt sergeant eerste klas KNIL Koos Pattinama terecht in het Gloegoerkamp in Medan. In mei en juni 1942 worden echter grote groepen, voornamelijk Ambonese en Indo-Europese krijgsgevangenen, weer vrijgelaten op de voorwaarde dat zij trouw beloven aan Japan. “Azië voor de Aziaten” was immers de leus tijdens de Japanse bezetting. Zo keert sergeant Pattinama weer terug bij zijn gezin in Padang.

Sapoe Tangan Merah

In de loop van 1942 ontstaan er op Sumatra drie regionale verzetsgroepen, die al snel bekend staan onder de verzamelnaam Sapoe Tangan Merah (De Rode Zakdoek). Deze naam vindt zijn oorsprong op Ambon en naburige eilanden, in het geloof dat speciale rode zakdoeken na een ritueel allerlei bescherming bieden tegen naderend onheil. De naam van deze verzetsgroep bevestigt ook de rol van het grote aantal Ambonezen dat actief was binnen het verzet in Sumatra. Omdat de Europese KNIL-officieren gevangen blijven, richt sergeant Pattinama een verzetsgroep op aan de westkust van Sumatra, ook wel De Sluip Patrouille genoemd. Hij wordt hier de belangrijkste leider van het verzet tegen de Japanse bezetting. Het doel is om bij de landing van de geallieerden met verenigde Molukse militairen belangrijke plaatsen in te nemen. In de tussentijd verzamelen de leden van de groep onder andere inlichtingen over de Japanse troepensterkte en posities. In december 1942 wordt Pattinama echter verraden, gevangen genomen en uiteindelijk op 25 april 1943 door het Japanse leger in Singapore geëxecuteerd. Veel meer over de rol en het lot van sergeant J.A. Pattinama dan dit, is niet officieel bekend.

Schildpadden

Emmahaven, Padang.

De oudste dochter van sergeant Pattinama weet zich nog goed te herinneren, dat zij in 1942 allen in Gaon woonden, in de buurt van Emmahaven (Padang). Zij was toen twaalf, dertien jaar oud. Haar vader ging, samen met andere Ambonese ‘ooms’, vaak weg naar Padang Pandjang en Fort de Kock of ‘op schildpaddenjacht’, zo dacht zij destijds. Op een dag dat hij weer weg zou gaan, riep hij haar speciaal bij zich en zei: “An, … je moet goed op je zusjes letten en niet vergeten om op tijd het Onze Vader te bidden.” Hierna vertrok hij van huis. Zij zou hem nooit meer terugzien. Niet lang na het vertrek van haar vader vielen Japanse soldaten het huis binnen. Onder in de kist met kerkkleding vonden zij een portret van koningin Wilhelmina en de Nederlandse driekleur, zo weet zij zich nog te herinneren. Haar stiefmoeder werd uitvoerig ondervraagd op het kantoor van de Kenpeitai. Niet lang hierna vertrok het gezin zonder man of vader naar Java waar zij na de capitulatie van Japan in 1945 te horen kregen, dat Koos Pattinama was overleden.

Na de ontberingen tijdens de Tweede Wereldoorlog en de angsten tijdens de Bersiap-periode is An Pattinama uiteindelijk met haar echtgenoot, een Ambonese voormalige KNIL-militair, in 1951 naar Nederland gekomen. Zij is inmiddels ruim zestig jaar getrouwd en heeft een flink aantal kinderen en kleinkinderen. Wat haar tot op heden nog steeds bezighoudt, is het wel en wee van haar vader nadat hij die bewuste dag in december 1942 van huis vertrok. Hij zou door Japanse soldaten geëxecuteerd zijn in Singapore, maar er is geen documentatie overgeleverd, geen graf of gedenkteken waar zijn naam op voor komt. Wat rest is slechts een foto van een oude foto, de naam van haar oudste zoon en wat herinneringen aan een goede en lieve vader. “Ja, ik dacht dat hij ging jagen op schildpadden.”

x

Dit artikel verscheen eerder in Pelita Nieuwsbrief, april 2013.

Willem III (1817-1890)

Onze voorlaatste koning, Willem III (1849-1890), had een onuitstaanbaar karakter en verrichtte tijdens zijn leven niets nuttigs, – aldus een recent uitgezonden documentaire van het KRO-programma Brandpunt. Hij was zó weinig geliefd door zijn onderdanen dat hij, in tegenstelling tot andere Oranjevorsten, geen enkel standbeeld heeft gekregen. ‘Zijn geschiedenis is doelbewust onder het tapijt geschoven’, aldus de maker van het programma, Fons de Poel.

In de documentaire wordt een bezoek gebracht aan Bronbeek in Arnhem, omdat daar nog ergens een beeld van de man zou moeten staan. ‘Maar hoe we ook zoeken’, vertelt De Poel, ‘van Willem III geen spoor.’ Het hoofd van het museum, Pauljac Verhoeven,  legt uit dat de koning vroeger in de hal heeft gestaan, maar dat hij tijdens verbouwingswerkzaamheden is verwijderd. ‘Hij stond dus in de weg?’, vraagt De Poel. ‘Ja, hij stond in de weg, zo zou je het kunnen zeggen’, luidt het antwoord.
Aan het eind van het programma wordt het bewuste beeld gevonden in een opslagruimte. Het blijkt een gipsen afgietsel, ingepakt in een kist met bubbeltjesplastic. ‘Ze hebben dus niet eens de moeite genomen om hem in het brons te gieten’, aldus het commentaar van De Poel.   

Bronbeek en Banda

Onbekend met deze documentaire, zond de redactie van de Java Post vorige week aan zijn lezers een nieuwsbrief met daarin de afbeelding van een groot borstbeeld van Willem III op het eiland Banda. Het was niet meer dan toeval, maar voor één van de Java Post-lezers voldoende om ons te schrijven en de vraag te stellen hoe het mogelijk was dat Brandpunt in Bronbeek geen enkel beeld van de koning heeft gevonden. Willem III – de stichter van het tehuis – hangt toch gewoon boven de ingang?

Willem III, in de gevel van Bronbeek

Niets is minder waar. Brandpunt is er – bewust of niet – onderdoor gelopen zonder er aandacht aan te schenken. Al sinds de stichting van het militair tehuis Bronbeek in 1863, en dus 150 jaar geleden, hangt boven de ingang van het pand een borstbeeld van de weldoener, met daaronder de tekst ‘stichter en beschermheer’. Het beeld, gegoten in ijzer, werd door de firma Enthoven en Co. aan Bronbeek geschonken als dank voor de opdracht het gietijzerwerk in het huis te verzorgen.

Het beeld lijkt bij nadere beschouwing als twee druppels water op het borstbeeld van Willem III op Banda. Over dit laatste berichtte de pers in 1875 als volgt:
“In de fabriek van de heren L.J. Enthoven en Co. Te ´s Hage is een kolossaal monument gegoten, dat door Banda´s bevolking zal worden opgericht, zoals uit de voorzijde blijkt, ‘ter herinnering aan het feest der 25-jarige regering van Zijne Majesteit Willem III, Koning der Nederlanden, Groothertog van Luxemburg, enz. enz. enz.’ , dat gevierd is op het plein, waar dit monumentaal beeld zal worden geplaatst. Op de achterzijde prijken de woorden: ‘Hulde aan Z.M. Willem III’. Het gieten werd verricht in tegenwoordigheid van verschillende autoriteiten benevens enige genodigden en is zeer goed geslaagd.”

Willem III op Banda, met KNIL-militairen.

We zouden uit deze tekst kunnen afleiden dat het ontwerp van dit (bronzen) Banda-beeld nieuw was. Gelet op het feit dat het vrijwel identiek is aan het Bronbeek-beeld, moeten we aannemen dat Enthoven een reeds bestaand ontwerp uit de kast heeft getrokken. Wie de opdrachtgever voor het Banda-beeld is geweest, is ons niet bekend. Het zou echter niet verbazen als dit het Ministerie van Kolonieën was, met als doel om de Nederlandse hegemonie in dit deel van de archipel nog een keer te benadrukken. Daar hadden ze dan een beeld voor nodig, want Willem III is nooit in Indië geweest.

De KRO heeft niet zo ver gegraven, helaas. Verhoeven, museumhoofd van Bronbeek, laat ons weten dat hem slechts gevraagd werd naar een ruiterstandbeeld, en dat hij  dáárover heeft verteld. Mogelijk dat alle andere afbeeldingen voor de programmamakers minder interessant waren omdat ze niet pasten in het verhaal van de lompe kerel die niemand wilde kennen. Bronbeek had meerdere bustes van Willem III. Daarvan zijn er nu nog drie op locatie: in het timpaan, in de hal, en in de de commandantswoning. Het tehuis heeft ook nog enkele geschilderde portretten. Het ruiterstandbeeld in het depot was een schenking in 1911 van het Nederlands Panopticum, een soort wassenbeeldenmuseum in Amsterdam. Het gipsen beeld heeft sindsdien in de hal van het hoofdgebouw gestaan. Toen in 1996 het gebouwencomplex werd gerenoveerd, is het verwijderd. Het gehele onderstel is vernietigd, alleen het paard met Willem III is bewaard gebleven.

Het bewijs

Doet dit alles afbreuk aan de waarde van de documentaire? De lezer oordele zelf. Het televisieportret van Willem III is zeer wetenswaardig, maar wel érg journalistiek ingevuld. Ja, het klopt dat Willem III minder populair was dan andere vorsten, en ja, het klopt ook dat er geen ruiterstandbeelden van de man in de publieke ruimte zijn te vinden. Het verschil met zijn voorgangers Willem I en Willem II is in dit opzicht echter flinterdun. Van deze laatsten hebben we ook maar één ruiterstandbeeld. Koningin Wilhelmina zit te paard in Amsterdam; koningin Juliana werd slechts afgebeeld naast haar man in de paleistuin van Soestdijk. Vanwaar die interesse in ruiterstandbeelden? Zijn andere afbeeldingen minder interessant?

Willem III als pijpekop

Misschien bedoelde de KRO dat standbeelden van vorsten, met of zonder paard, doorgaans vanuit particulier initiatief werden opgericht ná de dood van een vorst, in tegenstelling tot de meer officiële afbeeldingen uit de regeringsperiode zélf: munten, postzegels, schilderijen en borstbeelden. En waren de borstbeelden van Willem daarom minder interessant voor de documentaire. Maar dat had men er dan bij mogen vertellen, en niet zo gemakkelijk moeten concluderen dat het ontbreken van een ruiterstandbeeld te maken had met het verschrikkelijke karakter van deze vorst. Daarvoor kunnen namelijk ook andere redenen worden aangewezen. Willem II – bijvoorbeeld – had zijn ruiterstandbeeld te danken aan Waterloo; tijdens het regime van Willem III is in Nederland relatief weinig gebeurd. En misschien heeft de uitvinding van de fotografie ook nog wel een rol gespeeld.

Wat het beeld op Banda betreft nog het volgende. Het lijkt er wél op dat dit het enige beeld van Willem III is dat zich in de publieke ruimte bevindt. Want ja, het staat er nog steeds. Als Brandpunt dit had geweten, dan had het zeker geconcludeerd dat een afbeelding van Willem III alleen kon overleven op 15.000 kilometer afstand van paleis Het Loo.
Nu alleen nog maar hopen dat niemand op Banda naar Brandpunt heeft gekeken…

x

Borstbeeld Koning Willem III, timpaan gevel Bronbeek (1863)

Borstbeeld Willem III op Banda, ca. 1900

Borstbeeld Koning Willem III op Banda (2012)

Borstbeeld Koning Willem III, geplaatst in een nis van textielfabriek Ten Cate Nijverdal, ter ere van een bezoek van de koning aan deze fabriek in 1862.

Borstbeeld van Koning Willem III, bewaard te paleis Soestdijk.

Borstbeeld van Koning Willem III in de tuin van het Stedelijk Historisch Museum, Tegalsari, Soerabaja.

Koning Willem III-school, Salemba, Batavia

Advertentie Bintang Hindia

Bintang Hindia. Een dierbaar begrip uit mijn jeugd.
Bintang Hindia was een tijdschrift uit het oude koloniale Indië, paternalistisch bestemd voor de hoger opgeleide inlandse bevolking zoals het toen heette. De artikelen waren in het maleis.
Mijn ouders bezaten de ingebonden jaargangen 1904 en 1905. Misschien ooit tweedehands gekocht of uit een boedel van een oude koloniaal gekregen.
Twee kloeke delen, ieder ingebonden in een poepbruin hard linnen kaft met in dieptereliëf ingedrukte tierelantijnen en in grote gouden Gothisch aandoende letters: Bintang Hindia, wat betekent: Ster van het Oosten.
Zo van mijn tiende tot ver in de puberteit waren de twee Bintangs favoriete lectuur, of lectuur is niet het goede woord, want het Maleis kon ik niet lezen, het ging om de illustraties.

Graag bestudeerde ik de statieportretten van gouverneurs en residenten, eerbiedwaardig besnorde mannen in goudgelauwerde nauwsluitende uniformjakken, de afbeeldingen van de inlandse adel, met als hoogtepunten de statiefoto’s van de Soesoehoenan van Solo en de sultan van Djogjakarta; als ik mij goed herinner zaten ze pontificaal op hun troon, met als het ware gebeeldhouwde gezichten, bekroond door een hoge gelakte ‘topi’ (Javaans hoofddeksel), om de borst een goudgeborduurde uniformjas en daaronder een sarong om de wijdbeense onderdanen, waarvan de voeten waren beschoeid met geborduurde sloffen (of waren het gespschoenen?).
Ik was gek op uniformen in die tijd.
Ook waren er reisverslagen met foto’s van afgelegen nog onbezochte uithoeken van de archipel.   

Gezonken Russische oorlogsschepen in de haven van Port Arthur

Mijn favoriete onderwerp was echter de Russisch-Japanse oorlog, die in die jaren 1904 en 1905 werd uitgevochten en waarvan in iedere maandelijkse aflevering van Bintang Hindia verslag werd gedaan.
Ondanks mijn gebrekkig zo niet afwezig Maleis wist ik dat de strijd was begonnen om de havenstad Port Arthur helemaal in het oosten van het tsarenrijk, aan de Japanse zee, en dat de Japanners de Russen toenemend in het nauw hadden gedreven.
Ik verlustigde mij in de afbeeldingen van de oorlogsscènes. Sommige waren foto’s maar de meeste waren realistisch getekende illustraties. Russische soldaten opmarcherend op het slagveld, Japanse soldaten met gevelde bajonet de loopgraven uit stormend ten aanval. Uitgeputte Russische cavaleristen op hun paarden in een lange stoet op de terugtocht ergens in Mantsjoerije, Japanse artilleristen met hun kanonnen in de weer. Allemaal taferelen waar heldhaftigheid en avontuur de boventoon voerde.

En dan de portretten van de generaals, indrukwekkend beknevelde en besnorbaarde Russische generaals, de schouders schuilgaand onder goudgekwaste epauletten, de borst ondergesneeuwd onder medailles en sjerpen, generaals waarvan er telkens weer anderen gestuurd werden naar dat Oostfront om de Russische zaak te redden tegen de veel efficiëntere Jappen; ook hùn generaalsportretten sierden de afleveringen van Bintang Hindia, uitgestreken Samoerai gezichten in soberder uniformen, mannen met namen als Togo.
Van de Russen herinner ik mij nog sommige van die exotische, bijna wellustig klinkende namen: opperbevelhebber vorst Kuropatkin, een naam die ik savoureerde.

Admiraal Zinovy Petrovich Rozhestvensky (1848-1909)

En natuurlijk: admiraal Rodzjestwjenski. Admiraal, want er waren ook oorlogsschepen in het spel.
De Russen hadden in arren moede hun Oostzeevloot naar de Japanse wateren gestuurd. Maandenlang koerste die armada over de Atlantische Oceaan om de Kaap de Goede Hoop heen door de Indische Oceaan richting Japan.
En maandenlang werden de nummers van Bintang Hindia gesierd met beelden van de Russische oorlogsschepen, die nu misschien als bescheiden schuiten zouden ogen, maar die door de heroïsche manier waarop ze waren afgebeeld met hun indrukwekkende bepantsering en hun dreigend geschut door mijn grage jongensogen gezien werden als immense zeekastelen, klievend met trotse boeg het uiteenspattend schuim van de zeven zeeën, dit alles onder bevel van admiraal – proef die naam eens op de tong – Rodzjestwjenski.
Het mocht niet baten want de vloot werd weggevaagd door de Japanners, was het niet admiraal Togo?
Deze oorlog was de eerste moderne oorlog die een niet-westers land won van een westers land. Het is allemaal pas een eeuw geleden of al een eeuw geleden, hoe je het bekijkt.

Een halve eeuw geleden droomde ik als jongetje weg in de vage heroïek van de slagvelden in Mantsjoerije en misschien resoneerde er in de afbeeldingen van Japanse soldaten (die als ik mij goed herinner ook al die typische kepies met flappen ophadden) iets van de Jappen die ik als kleuter echt had meegemaakt; misschien was ik toen al bezig – afgezien van de normale jongensromantiek – mijn verleden in de Jappenkampen te ‘bewaltigen’, zoals de Duitsers zeggen.
Toen ik omstreeks het jaar tweeduizend mij die Bintang Hindia’s opeens weer herinnerde ging ik op zoek in de boekenkast van mijn oude vader, die toen nog leefde. Maar ik vond ze niet meer. Hij had ze een keer weggedaan, zei hij, hij wist niet meer wanneer of hoe en wat.
Ze zullen echt zeldzaam zijn geworden, die Sterren van Indië. Op internet zag ik dat ze in de bibliotheek van het Tropeninstituut nog liggen.

Het lijkt me boeiend om nog één keer oog in oog te staan met vorst Kuropatkin, de slagschepen van admiraal Rodzjestwjenski en admiraal Togo, de Japanners in stormaanval, de Soesoehoenan van Solo en met mijn twaalfjarig zelf, op het ouderlijk tapijt van een Haags bovenhuis liggend en koortsachtig verdiept in de beelden van het begin van een eeuw, die net was begonnen zijn noodlot ter wereld te brengen.

x

_______________________

Nawoord
De tweewekelijkse Bintang Hindia verscheen tussen 1902 en 1907. Het was een maleistalig blad, pro-Nederland, maar met een sterk opvoedkundig karakter, en daarom – bij gebrek aan alternatieven – graag gelezen door de inlandse intelligentsia. Het had een maximale oplage van 50.000 exemplaren.
Meer informatie:
H. Poeze, Early Indonesian emancipation; Abdul Rivai, van Heutsz and the Bintang Hindia. In: Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde, Rituals and Socio-Cosmic Order in Eastern Indonesian Societies; Part I Nusa Tenggara Timur 145 (1989), no: 1, Leiden, 87-106. KITLV
Ahmad B. Adam,The vernacular press and the emergence of modern Indonesian consciousness.Studies on Southeast Asia no. 17, Cornell University, 1995.

Jacqueline van der Mandele-van Blommestein

‘Zoo ik ièts ben, ben ik een Hagenaar’. Beroemde woorden van Louis Couperus. Op 10 juni is het 150 jaar geleden dat hij het levenslicht zag. Ook ik ben een Hagenaar. Ik werd geboren in 1961 in de Bankastraat in de Archipelbuurt. Tot zover mijn raakvlakken met de schrijver. Althans, dat dacht ik tot vijf jaar geleden.

In 2008 droeg mijn vader het Indisch archief van mijn familie aan mij over. Drie opeenvolgende generaties van Vleuten zochten hun geluk in de Archipel. Mijn betovergrootvader Didericus van Vleuten kwam in Couperus’ geboortejaar naar de kusten van Java. Hij was mede-oprichter van het vendutiehuis Van Vleuten en Cox te Batavia, waarvan de advertenties tot 1901 de voorpagina van de Javabode sierden. Mijn overgrootvader, Samuel Cornelis Simon, werd in 1871 in Batavia geboren. Hij schopte het tot hoofdadministrateur van een van de grote suikerfabrieken rond Soerabaja. Zijn drie kinderen werden allemaal op Java geboren. De middelste, mijn oud-oom Jan, zou de beste jaren van zijn leven aan Indië blijven geven. Hij was 20 jaar werkzaam als planter op negen ondernemingen op Sumatra en Java. Na de soevereiniteitsoverdracht keerde hij gedesillusioneerd naar Holland terug. Daarmee kwam er een einde aan mijn familiegeschiedenis in Indië.   

En dan nu mijn connectie met Couperus. Mijn overgrootvader Samuel Cornelis Simon was getrouwd met ene Huibertha van der Mandele. De moeder van Huibertha, mijn betovergrootmoeder dus, heette voluit Johanna Jacobina van der Mandele – van Blommestein. Zij liet zich echter Jaqueline noemen en dat is voor het volgende relaas van belang.

Kaap Guardafui

In de vroege zomer van 1879 scheepte zij zich met haar vijf jonge kinderen te Batavia in aan boord van het stoomschip Overijssel. Zij had een ziekte onder de leden waarvoor zij zich in Holland wilde laten behandelen. Haar man, notaris J.C. van der Mandele, zou haar achterna reizen zodra hij een opvolger voor zijn praktijk had gevonden.
Jaqueline, haar kinderen en baboe’s reisden eerste klasse. Aan boord maakte zij kennis met de heer en mevrouw Valette. Mevrouw Valette was hoogzwanger en hoopte in Holland te bevallen. Maar het zou anders lopen. Ter hoogte van Kaap Guardafui, het meest oostelijke punt van Afrika, strandde de Overijssel in de nacht op de rotsen. Door een godswonder zonk het schip niet. De volgende ochtend werden de angstige passagiers met sloepen naar het vasteland gebracht. Anderhalve maand leefden de drenkelingen in het  Somalische woestijnlandschap, omringd door ‘wilden’ en ‘zwarte mensen’. Toen zij tenslotte door een Engelse officier vergezeld van 30 kamelen uit hun benarde situatie gered werden en na een levensgevaarlijke tocht ‘ om rots en rif’ uitgeput Aden bereikten, was Jaqueline in de gelegenheid haar doodongeruste echtgenoot in Pekalongan per brief verslag te doen van haar afschuwelijke avonturen. Die brief van 67 kantjes is integraal in het archief bewaard gebleven. Daarin doet Jaqueline –  onder veel meer-  verslag van de geboorte van het kindje van mevrouw Valette. Kreunend lag ze in een geïmproviseerde tent bestaande uit een zeildoek die door twee roeispanen omhoog werd gehouden. In het woestijnzand, omgeven door de rotsen van Kaap Guardafui, werd een jongetje geboren. Jaqueline assisteerde bij de bevalling. Uit dankbaarheid werd het jongetje Jacques Guardafui genoemd, naar Jaqueline en de onheilskaap.
Wat is nu de relatie met Couperus? Mevrouw Valette was niemand minder dan Trudy Couperus, de zus van Louis. Zij was getrouwd met Gerard Valette, in wiens huis te Pasoeroean de Stille Kracht ontstond. Het neefje van Couperus, Jacques Guardafui Valette, is dus mede venoemd naar mijn betovergrootmoeder Jaqueline van der Mandele- van Blommestein. Ziedaar mijn link met de grote schrijver.

…beviel Mevrouw Valette binnen een uur tijds van een zoontje,..

Toen Bastet zijn prachtige Couperus biografie publiceerde was hij van dit verhaal niet op de hoogte. Hij wist wel van de schipbreuk af maar waarom het neefje van Couperus Jacques heette? Een naam toch die in de familie verder niet voorkwam. Mijn vader loste het mysterie voor hem op en schreef hem een lange brief. Het antwoord van Bastet vond ik ook terug in het archief. “Geachte heer Van Vleuten. Hierbij eet ik in mijn hoed op. Had ik dit maar eerder geweten!” Later zou Bastet passages van Jaquelines brief met goedvinden van mijn vader opnemen in een artikel in Maatstaf onder de titel ‘Kruimels van Couperus’ tafel’.
In 1923 publiceerde Couperus Oostwaarts, waarin hij verslag doet van zijn terugkeer naar Indië. Tijdens de passage naar de Oost vaart hij vroeg in de morgen langs Kaap Guardafui waar zijn zuster Trudy zoveel ontberingen leed en beviel van een zoontje. Wie zo kan schrijven verdient het om dit jaar groots herdacht te worden.

“Starende naar het stil, poëtische, idyllische duin van Kaap Guardafui, heb ik aan mijn zuster gedacht.. en iets gevoeld alsof er tussen ons beider bestaansoogenblikken op dat morgenuur iets samenweefde van vreemde herinnering en nooit gedoofde sympathie”.

x

Door Adriaan Westermann

Het is eind augustus 1945 en we leven weer in vrede. Tussen juni 1944, de maand van onze aankomst in Japan, en nu liggen veertien maanden van slavernij, maanden die in het teken stonden van de ‘long wall’.

Fukuoka 17, Omuta, Japan

We zaten in de grote zaal boven de mijn in Omuta en kregen instructie. De zaal had een podium. Aan één van de zijmuren hing een klein kastje, gemodelleerd als een mooi versierd huisje, met daarin het rode schijnsel van enkele electrische peertjes. In het huisje woonde de Mijngod, voor wie we de pet moesten afnemen en buigen. Het kan ook zijn, dat de Mijngod voorbij de exercitieplaats van de mijn in een manshoog stenen huisje woonde en dat dit kleine houten huisje in ons leslokaal een kopie was. Hoe het ook zij, de Japanners hadden een bijzondere eerbied voor deze god. Hij beschermt hen, of vernietigt hen onder vallende stenen en kolenlagen. Door zíjn toedoen gaan ze ofwel na het werk ongeschonden naar huis, ofwel zij worden verminkt of dood naar boven gedragen. Hetzelfde geldt voor de krijgsgevangenen. Ook wíj namen voor en na het mijnwerk voor de Mijngod de pet af, en bogen op het uitgeschreeeuwde commando “Tadsjeboo!”   

In die eerste dagen van juni 1944 was het nog niet zo ver. We zaten bovengronds in de mijnzaal en op het podium gaf onze ‘driestreper’, een Japanse ingenieur, instructie. Naast hem stond de tolk Jamauchi, die het Japans in het Engels vertaalde. Onze vaandrig vertaalde dat dan vervolgens weer in het Nederlands. De Japanse woorden moesten we in koor herhalen, en trachten te onthouden. De driestreper tekende op een schoolbord en vertelde over het werk in de mijn.

Het was een vrij gemoedelijk gedoe. We kregen de indruk weer eens als mens behandeld te zullen worden. We zaten op banken en niet op de grond. We hadden voldoende gegeten en waren vrij goed gehuisvest; we hadden zelfs nieuwe kleren gekregen. Het had iets van een interessante excursie, waarbij het bedrijf werd uitgelegd door een welwillende expert. Vrolijk en glimlachend tekende de driestreper, en vriendelijk lachend herhaalde de tolk. Afgezien van het vreemde in een mijn te zullen werken, verwachtten we wel iets van dit nieuwe leven. De gehele omtrek was grijs en grauw van de kolen, maar toch, het leek op iets van een redelijk bestaan.

De instructie

Onder deze omstandigheden maakten wij kennis met de eerste long wall, geschetst met krijt op een zwart bord. Kolen zijn geformeerd in lagen van 1,5 meter tot 4 meter dik, tussen lagen van lei – of zandsteen. Stoot men met een hoofdgang, die in een helling naar beneden is gelegd, op een kolenlaag, dan zou men eenvoudigweg doorgaande, de kolen kunnen delven, doch dit is niet de meest praktische methode. Beter is het om een dwarsgang te maken op de plek waar de kolen beginnen. Men graaft dan in lengterichting een gang langs het begin van de laag. Deze dwarsgang wordt gestut met balken (kobokoes), zoals bijna iedere gang in een mijn gestut behoort te zijn. Dit systeem van twee opstaande balken, met een bovenbalk tegen het plafond, heet een wakoehari.

Wakoeharis

De wakoeharis worden in de gang geplaatst om de 1, 2 of 3 meter en zijn 3 tot 5 meter breed. In de aldus verkregen dwarsgang wordt een ijzeren goot gelegd, de trafoe, en daarin loopt een  ketting met uitsteeksels. De uitsteeksels slepen de ingeworpen kolen mee. De ketting is een ketting zonder eind, wordt voortbewogen door een motor en het teruglopende gedeelte loopt bovenover, over dwarse balkjes, die in de wakoehari zijn gespijkerd. Dergelijke dunnere balkjes heten naroegis.

In de kolenwand, dus in de lengterichting van de laag, en dus buiten de wakoeharis, wordt geboord, waarna men met dynamietpatronen de wand laat springen. Als de kolen niet te hard zijn, is het ook mogelijk om met de pikhouweel (de soeroebasji) de kolen los te werken. De kolen vallen, met het springen van de wand, meteen in de goot of moeten erin geschept worden. Dit laatste gebeurt met platte schoppen (skob of skoberoe). Het kolendelven heet saitan, en als het op de hierboven beschreven wijze geschiedt, noemt men het in het Engels long wall extraction. De long wall kan 50 meter lang zijn; in verband met goot en aandrijving is dit waarschijnlijk een economische lengte.

Dit alles schetste Driestreper op het schoolbord en accentueerde met zijn dikke vooruitstekende lippen de Japanse vaktermen. Het gaf hem een geprononceerd aapachtig uiterlijk, zodat hij voortaan door ons met de naam ‘Aapje’ werd aangeduid.

De iwamaki

Het delven: ‘saitan’

De saitanploeg graaft dus de kolen weg; dit kan gebeuren over een breedte van 1,5 meter, waarna men de wakoehari´s uitbreidt met één opstaande kobokoe (asi) en één plafond-ondersteuning (hari). De volgende ploeg is werkende aan de ‘long wall preparation.’ Dit betekent, met de daaropvolgende boorploeg, het klaarmaken van de long wall voor de volgende extractie. De motor en goot moeten verlegd worden naar de kolenwand toe, dat doet de kikai. En dan moeten op de plaats, waar de goot heeft gelegen, op geregelde afstanden van bijvoorbeeld 6 meter, vijf iwamakis van bijvoorbeeld 4 meter lang worden gebouwd om het plafond te ondersteunen. Een gemiddelde iwamaki is groot: 4 meter lang, 1,5 meter breed en 2,5 meter hoog (15 kubieke meter) en wordt gemaakt door 8 man.

Men begint een iwamaki met het opstapelen van zware stenen langs de rand. Het binnenste wordt opgevuld met de nog verspreid liggende kolen en steengruis. De buitenzijde wordt nu opgebouwd met beurtelings één zware kobokoe (balk) aan de voorzijde, en dan twee zware, maar kortere, kobokoes voor de zijkanten van de iwamaki. Tussen de kobokoes wordt de iwamaki afgedicht met kleinere stenen en onderwijl volgeschept met steengruis en kolen totdat het plafond is bereikt. De hoogste balken worden met stenen (botas) tegen het plafond vastgezet.

Wanneer de eerste iwamakis in een long wall worden gezet, rust de achterzijde tegen de steen- of kolenlaag en heeft een eigen voorwand van balken en stenen. De iwamakis die daarna met het verleggen van de goot dagelijks gebouwd worden, rusten met hun achterzijde tegen de voorzijde van de iwamaki´s van de vorige dag. De long wall extractie wordt dus, in het hierboven genoemde geval, steeds gevolgd door vijf muren van een breedte van 4 meter die het plafond ondersteunen. Deze muren worden daarbij elke dag ongeveer 1,5 meter uitgebreid.

Het bouwen van de iwamaki

Om de stenen voor de iwamakibouw te verkrijgen wordt elke dag geboord in de plafonds tussen de iwamaki´s; dynamietpatronen worden in de gaten geplaatst en op het teken “Maito!” verdwijnt ieder in de hoofdgang en laat men het plafond (tenjo) over een dikte van 0,5 tot 1 meter springen.
Allerlei variaties heeft men in de iwamaki-bouw; al naar gelang de hoeveelheid materiaal die beschikbaar is, gebruikt men veel hout, gruis, stenen of steenkool. Steenkool gebruiken is natuurlijk weinig economisch, maar het bouwt vlug omdat de kolen zo veel lichter zijn dan stenen.
Dit laatste werd door Aapje dan ook niet verteld; driestrepers kennen zogenaamd alleen iwamakis die boordevol zitten met ‘stenen.’ Tweestrepers (sjoteitjos) en éénstrepers (buntaitjos) weten dat dikwijls steenkool wordt gebruikt; werklieden en krijgsgevangenen maken zo veel mogelijk ‘luchtgaten’ in de iwamakis en gebruiken zo veel mogelijk steenkool om vlug klaar te kunnen zijn  met het werk.

Dit is de praktijk van de iwamaki-bouw, die we, toen we in juni 1944 rustig zaten te luisteren naar de uitleg van het aapje, nog niet kenden. Hoe op dat moment precies onze gevoelens waren, weet ik niet meer. Over het algemeen heeft een krijgsgevangene van Nippon een tamelijk simpel gevoels- en denkleven. Het verleden is nooit vorige maand of vorige zondag, maar steeds ‘de vrijheid in het verleden.’ De toekomst is nooit volgende week, maar steeds ‘de vrijheid in de toekomst.’ Het heden is ‘de eerstkomende hap.’ Dit zijn de grote lijnen van zijn denken. Of we erg lang nadachten over de les van het aapje betwijfel ik dus. Het woord iwamaki en long wall zei ons op dat moment nog niets. We gingen het lokaal uit en begonen aan het meegebrachte potje rijst met pickles.

Onze eerste ervaringen in de mijn

En hoe verging het onze sectie in de mijn?
We werden eerst enige tijd ingezet als dagploeg aan het mijnleven te kunnen wennen. We bouwden hier en daar iwamakis,  zetten wakoehari, werkten aan de spoorbaan en legden electrische leidingen uit.
Vervolgens werd onze sectie ingedeeld bij de long wall preparation en ging meelopen in shifts. De eerste dagshift van 06.00 tot 14.00 uur; de tweede shift van 14.00 tot 22.00 uur; de derde of nachtshift van 22.00 tot 06.00 uur. Eens in de tien dagen wisselen na de jasmé (vrije dag).

En we maakten de long wall mee in al zijn vormen. In de sankata van de honso: de honso is de laagste verdieping en sankato betekent de derde gang van de hoofdgang van deze honso. Vanaf het laatste station, waar het personentreintje ophoudt, moeten we naar beneden. De honso heeft veel water, op weg naar het werk worden we al nat en moeten door het water plassen.

Het magazijn: ‘mihari’

Enkele krijgsgevangenen halen schoppen en pikhouwelen uit de mihari (magazijnen). De meesten nemen al vast een balk mee van de houtstapelplaats, en enkele anderen rennen naar beneden om voor de iwamaki  al vast het losse hout te verzamelen dat bij de long wall is achtergelaten door de saitan- of wakoehariploegen. Dit spaart enige malen lopen en sjouwen uit van de houtstapelplaats.

We beginnen te leven als machines: zó veel brandstof geeft zó veel arbeidsvermogen, en als de machine overbelast wordt, slijt hij overmatig. In het begin was dat overigens nog niet zo te merken. De hoeveelheid rijst was vrij groot en vermengd met wat bonen; er kwam ook nog wel wat vis, vlees en groente aan te pas. Later werd dat wel anders.

Als een preparationploeg binnenkomt, is de saitan, het eigenlijke kolendelven,  meestal nog aan de gang. Ieder van ons zakt dan neer op zijn schop of balk en begint of te eten of te slapen. Mijnlucht maakt iemand slaperig; er heerst bij het begin van een gang meestal een aangename temperatuur, precies zo warm dat men er naakt kan rondlopen. Bijna iedereen die werkt in een Japanse mijn, loopt, op een lendendoek na, ‘naakt’. De mijnlamp staat op de mijnpet en de batterij hangt aan een rubberriem. We hebben rubberschoenen aan en zwarte beenwindsels. Deze been- en voetbedekking beschermt in het geheel niet. Een steen uit het plafond of uit de iwamaki schaaft en schramt onze lichamen en verbrijzelt de voeten geheel of gedeeltelijk.
Van een sectie van 50 man zijn meestal wel 2 of 3 man thuis met verwonde voeten. De ketting loopt met krijsend geweld door de trafoe; men kan elkaar moeilijk verstaan, maar slapen gaat goed. We zijn elke dag 12 of 13 uur weg van het kamp, en de preparatieploeg snurkt rustig tot dat de motor stopt.
Tientallen gitzwarte kerels, Amerikanen en Japanners, passeren ons. De kolenschoppen over de schouder, zwetend, zwart als roet, soms vloekend en tierend en bloedend van wonden komen ze ons voorbij. Onze tijd is gekomen. De iwamakis moeten erin.

‘Maito!’

Bij binnenkomst is het nu ‘doodstil’; hier en daar kraakt een stut. Opeens valt er een steen of stort een deel van een kolenwand in. Voorzichtig scharrelen we naar binnen en bekijken de situatie: of de iwamakis hoog of misschien extra breed zullen worden, of er veel stenen zijn, of er kolen liggen, en hoeveel hout er nodig zal zijn. We lichten de ketting en demonteren die in stukken. Tillen de aan elkaar gepaste delen van de goot uit en wringen die tussen de palen door naar de kant van de kolenwand. Nu is de plaats vrij voor de iwamaki.

Het delven: ‘saitan’ (2)

Onze meest energieke mannen graven hard in het gruis en de kolen om een goede ondergrond voor de fundatiestenen te krijgen. Anderen rollen grote stenen aan en nog weer anderen gaan het hout halen voor de verdere opbouw. Dikwijls gaat dit door lange en nauwe gangen. Is de toestand dusdanig, dat de iwamaki op tijd, dus in een uur of zes, is af te krijgen, dan tracht ieder mee te werken om dat te bereiken. Maar is de iwamaki onmogelijk grooot, dan ontstaat er al gauw verdeeldheid. De sterkste mannen stomen door, de zwakkeren zien er het hopeloze van in en sparen krachten voor het opjagen van de Japanse overlieden aan het einde van de shift. Want veel van die overlieden zijn je reinste honden. We hadden er één die altijd maar raak sloeg, die schold en herrie maakte van jewelste, en die alles vlugger wilde laten doen dan mogelijk was.

Want de ruimte voor de iwamakis is onmogelijk klein. De kikai is bezig om de motor te verplaatsen en goot en ketting te leggen. De wakoehariploeg ondersteunt hier en daar het plafond extra. De Japanners schreeuwen daarbij en doen overdreven flink. Als Tweestreper komt kijken is helemaal de boot aan. Geschop, geschreeuw, geroezemoes. Men scheidt uit met clandestien in de kolenlaag te pikken. We vloeken, bouwen en sjouwen. De iwamaki groeit en dan zit zo langzamerhand de dynamiet in de boorgaten van de plafonds. Onze maitosan (Mijneer Dynamiet) kondigt dit aan door aanhoudend “Maito!” te gillen. We gooien het gereedschap op de half hoge iwamaki en verdwijnen. We vallen in de hoofdgang weer meteen in slaap; een enkeling eet, de meesten hebben hun potje al op.

Doffe klappen door de mijn, het lijkt wel luchtafweer, en dan weer stilte en een dikke witte dynamietmist met een scherpe reuk trekt ons voorbij. De buntaitjo´s gaan naar binnen om op te nemen hoe het plafond is gesprongen. Meestal komen grote blokken naar beneden, veel gruis. De balken van vroegere wakoehari´s steken daar doorheen. Het maakt een wanordelijke indruk.
Dan komen wij. Bouwen de iwamakis af met het nieuw verkregen materiaal. Hoe dikwijls hebben we niet getwijfeld of dat ding wel af te krijgen was? Met loodzware armen werd geschopt; met knikkende knieën kwamen de kobokoes (balken) binnen. Uitgeput.

Gevaar

Er was altijd veel gevaar, vooral op onze tweede plaats, Ichkata. In het begin leek het plafond mooi, hard en gelijk, en de long wall was droog. Maar men moest 20 tot 30 meter lang diep gebukt gaan door een snikheet gangetje, dus kruipen om binnen te komen. En dan nog met de palen bij ons. We sleepten maar, vreugdeloos.
Later werd het plafond slechter, op vele plaatsen water, en dan gaat het, we weten het nu zo goed, ook steeds slechter met de long wall.
Overal beginnen grote brokken steen uit de plafonds te vallen. Men probeert dit te ondervangen door naroegis boven de wakoeharis te schuiven. En dan gaan al die losse keien op het hout hangen. Het wordt onveilig; de steen is dikwijls geen steen meer, het is pap, een soort cementachtig mengsel.
Plotseling stort er iets in. Iemand wordt eruit gedragen. Wie is het? Wat? Schaafwond aan hoofd en schouders? Gesloft!

Barak Nederlandse krijgsgevangenen

Men ‘sloft’ of men ‘tikt’ hem. En een mens van boven heeft niet al te veel oppervlakte, dus gelukkig komt sloffen meer voor dan tikken. Men sloft nog harder, als het een ‘minor injury’ is. Dat betekent hospitaal-opname of kwartierziek en wel ‘met een slip’, dus doorbetaling (10 cent per dag), en wel cigaretten en niet werken. Niet meer twaalf uur van het kamp weg, niet meer opgejaagd worden door die verduivelde Japanners, niet meer doodmoe naar die mijn. Aan de andere kant, minder rijst en géén mijnbroodjes. Voor- en nadelen dus, maar de nadelen wogen wel het zwaarst.

Ook de extractie van de long wall in de Ichkata kwam tot een einde. We gingen nu naar de Rokoekata. Eerst aan de benedenzijde; daar was een long wall die nogal eens instortte. Hammond kwam onder een instortend plafond. We hoorden de ondersteuning al hier en daar kraken en bleven bij onze iwamaki wat uit de buurt, maar Hammond, naast ons, bleef doorwerken. Op een baar werd hij thuisgebracht en moest maanden in het hospitaal blijven. Hij loopt nu nog mank.

Kou

Deze long wall werd al te slecht. We begonnen aan de exploitatie van de long wall boven. Deze lag dichter bij de mihari (magazijn). Het was nu februari 1945, hartje winter in Japan. Alles was koud en bleef koud. We aten in bed onder de dekens. We deden alles met de winterjas aan en de kraag op, zoveel mogelijk, maar bij het passeren van de wacht moet die weer snel neer.

De Japanse soldaten zijn en blijven kinderlijk in hun optreden. Men mag géén doek om zijn oren binden, géén doek om zijn hals hebben, géén kraag opzetten, géén handschoenen aanhebben en de handen niet in de zakken steken. Dit alles is de soldaat, al is het dan maar een krijgsgevangene, onwaardig. Maar we zijn geen soldaten meer, alleen maar vermoeide, afgezakte, verkleumde en vermagerde stakkers, die in de sleur meelopen of longontsteking en oedeem krijgen, en mogen pas, vaak wanneer het te laat is, in het hospitaal worden opgenomen.

Onze sectie brengt het tot een getal van maar 20 man (van de 50) naar de mijn. Tien in het hospitaal, waarvan 2 met een minor injury, en 8 longontsteking of oedeem, 10 kwartierziek en 10 lichte dienst. De twaalfde sectie is damé-damé, zij krijgt de naam van een sabotage-sectie. Toch is dat niet het geval. Het werk is te zwaar. Onze tweestreper, een man met uitstekende kaken, een grote uilenbril en magere benen, eist veel van ons. Hij zit dan maar bij het werk en maakt de buntaitjos gejaagd en gehaast. Het komt voor dat we zó laat zijn, dat we van de honso (600 meter diep) naar boven moeten lopen of nog net met de lege kobokoetrein mee naar boven kunnen. ‘Boven’ is het dan weer haasten met baden en met de tweede bunch pas naar het kamp. Kaakmans had toch een goede zijde. Hij sloeg weinig en niet hard, wonderlijke eigenschap voor een Japanner. Maar wat het opvoeren van het werk betreft bleef hij steeds een grafkop.

Rol (Johannes Rol – JP) kwam onder de stenen. Dat gebeurde bij een klein ploegje, werkende in de gokata. Zij werkten daar onder de krakende wakoe´s, waarschuwden wel, maar de buntaitjo wilde opschieten. Korte tijd daarna kwamen 10 wakoeharis, met plafond en al, naar beneden. Rol zat eronder, de anderen hoorden hem roepen, antwoordden en begonnen de stenen op te ruimen. Na een uur waren ze bij hem. Hij zat als in een klein hokje tussen het hout en de stenen, ongedeerd, maar hier en daar wat gehavend.

In deze periode werd weer iemand anders zenuwziek. Die liep maar naar het plafond te staren en kon niet meer praten. Samen met Rol kwam hij in het hospitaal; later werden zij aangewezen voor kogai, d.w.z. het werk boven de grond.
Iemand die zo´n zenuwtik krijgt van de mijn gaat altijd naar boven kijken. Midden in de stralende zonneschijn ontdekt hij scheuren in het plafond en kruipt dan ergens onder, komt dan weer tevoorschijn, bekijkt zijn denkbeeldig plafond opnieuw,  en ziet dan stenen vallen. Na een paar dagen gaat het over. Het slachtoffer wordt weer normaal en begint te praten.

Het blijft koud. De enige warme plekken zijn in de mijn en onder de dekens. We gaan met alle kleren aan de mijn in, en slapen thuis ook met bijna alles aan. Alles is vuil, roetig en zwartig, en dag-in dag-uit verplaatst zich de long wall, en strekken de iwamakis zich daarachter voort.

Nervositeit

Wouter Worms (1924-1945)

Het is april 1945. Onze sectie gaat nu naar de Dai-rokoe (de tweede laag van boven). Vlakbij de mihari is een long wall en daar gebeurt het ongeluk met Worms. Ze werken in de stenen aan de zijkant van een iwamaki en daar komt het grote blok steen naar beneden. Onverwacht. Plotseling. Het is met één klap gebeurd. Worms strekt de armen nog uit en sterft met het lichaam onder de steen.

Daarna de long wall twee gangen verder naar links. Toen het daar te gevaarlijk werd, moesten we ook dáár stoppen. Vervolgens naar de Nikita rechts. Het werk was daar wel te doen, de iwamakis kwamen op tijd af. Met de zomer gaat onze sectie weer in groter getale naar de mijn. Soms meer dan dertig man.

Het wordt juli en mooi zomerweer. De oorlog komt dichterbij, er zijn enkele bombardementen en we moeten vaak de schuilkelder in.
De Japanners zijn onverdraaglijk. De Dairokoe-tweestreper slaat hard en gemeen, net als zijn leerling tweestreper ‘het Kuiken’. Het joch weet met zijn houding geen raad. Is dán weer vriendelijk, valt dan weer in slaap, en slaat er op los om niets.
De maito-king is gekker dan ooit; met een boor op iemands hoofd slaan is iets gewoons. Hij gilt en eschreeuwt en slaat de boorders om onzinnige redenen: er is geen luchtdruk, of een jackhammer is stuk. De kikai-kerels springen als apen en gillen en slaan. De Slang, een uiterst gemeen individu, slaat met zijn stok, ook voor en na het werk. De wakoehari-man heeft de militaire tik te pakken, zet mensen in de houding en rauscht er dan op los.
Het wordt slechter en slechter. Het is een gejaag bij de iwamakis om maar zo weinig mogelijk klappen te krijgen. De long wall verplaatst zich verder en verder en wordt weer natter en natter. Het is er niet fris meer; oppassen voor vallende stenen en kolenwanden die naar beneden komen.

“Hajakoe!”

12 Augustus 1945: een dag als alle andere. De iwamaki-bouw verloopt snel.
Er zit vaart in, er zijn hopen stenen en de kolenwand brokkelt gemakkelijk af. Het is nat, overal druppelt water. Men is nog bezig met boren en de maito is nog niet geweest. Dan begint het te kraken bij de tweede iwamaki. Een stut bezwijkt. We werken gejaagd en kijken telkens naar boven naar het plafond. Zware scheuren zitten erin. Een paar wakoes hebben het erg te verduren. De stutten gaan buigen. En dan komt de jarenlange Japanse mijnervaring tot bezinning: “Eruit! Eruit! Tenjo damé, hajakoe, hajakoe!!!!”

De krijgsgevangenen hollen naar buiten, struikelend en springend over balken, steengruis en kolen, naar de motor en de grote gang. Daar zijgen ze allen neer, en, gewoonte getrouw, velen vallen meteen in slaap. Twee minuten later stort de hele long wall in, van voor tot achter. Het plafond komt over de hele lengte in reusachtige blokken naar beneden, alles verpletterend: gereedschappen, kleren, bentos (eetkistjes), de trafoe en de wakoes. Een zware luchtdruk blaast de gang in. Het is zó´n stormvlaag dat de troep mannen verder stuift, elkaar vertrapt en holt naar nog veiliger oord. Maar, gelukkig, niemand wordt ernstig gewond, en weer sloft onze sectie.

We hebben slechts één dodelijk ongeluk gehad, een stuk of wat zware, en een ontelbaar aantal kleine. Het is 12 augustus en daar klapt de hele long wall in elkaar en wij overleven het! Zijn we er dankbaar voor? Nauwelijks. We zijn Nipponslaven, ons leven telt niet meer. Het is alsof de beslissing over leven en dood buiten ons omgaat en of de Long Wall eeuwig zal bestaan. We denken zelfs al weer aan een tweede winter in de mijn.

Drie dagen later zijn we vrij. De Long Wall heeft voor ons afgedaan.

x

_______________________________

Bronnen:
Bovenstaand verhaal is één van de hoofdstukken uit het persoonlijke, nooit eerder gepubliceerde, dagboek van Adriaan Westermann. De schrijver maakte deel uit van een groep van ca. 350 à 400 Nederlandse krijgsgevangenen die in het laatste oorlogsjaar in Omuta hebben gewerkt. De totale kamppopulatie bestond uit ca. 1700 gevangenen. De meesten Amerikanen, en verder Britten en Australiërs.
Meer informatie over het kamp is te vinden op volgende websites:
http://www.mansell.com/pow_resources/camplists/fukuoka/Fuku_17/fukuoka17.htm
waarop de in dit artikel gebruikte foto´s:
http://www.mansell.com/pow_resources/camppics/fukuoka/fuku-17/fuku17-pics.html
Het betreft hier afbeeldingen van Koreaanse mijnwerkers in Omuto t.t.v. de oorlogsperiode. Foto´s van Geallieerde krijgsgevangenen in de mijn zijn niet bekend.
Verder:
http://www.lindavdahl.com/index.html
waarop een namenlijst van geinterneerden:
http://www.lindavdahl.com/Front%20Pages/Camp%20Roster.html

Afbeeldingen van krijgsgevangenregistratiekaarten van de schrijver Adriaan Westermann en het in het verhaal vermelde slachtoffer Wouter Worms:

KGV-registratiekaart A. Westermann (1)

KGV-registratiekaart A. Westermann (2)

KGV-registratiekaart W. Worms (1)

KGV-registratiekaart W. Worms (2) Tekst op kaart: Dispatched to the Headquarters of Detached Camp of Main Camp on 25 July 1943;
Transferred to No.1 Branch Camp of Fukuoka POW Camp on 4 December 1943;
Interned to No.17 Branch Camp of Fukuoka POW Camp on 4 December 1944;
[Died of basilar fracture (Cremation)] Died of basilar fracture, left lower leg compound fracture and right front head contused wound at 17:45 on 26 April 1945. Cremation;
Fell ill on 26 April 1945 (collapse of the ceiling in a shrine);
Place of death: Mikawa coal mine, Saikou-cho (town), Omuta-shi (city), Fukuoka-ken (prefecture);
Place ashes are kept: Ittouen Cemetery in Omuta-shi (City) (JA298);
His ashes were handed over to American Major Shott, Robert William at No.17 Branch Camp of Fukuoka POW Camp on 14 September 1945.

Urn van Wouter Worms, te Menteng Pulo, Jakarta

Minister Timmermans

Minister Timmermans van Buitenlandse Zaken heeft de landsadvocaat opgedragen zo snel mogelijk tot een akkoord te komen met de tien weduwen van slachtoffers van Nederlandse militairen in Indonesië.
Zondag werd bekend dat de onderhandelingen over de schadevergoeding voor de weduwen was vastgelopen. De Staat had ieder van hen 10.000 euro geboden voor de dood van hun mannen in 1946 en 1947. Zij werden op Zuid-Celebes, het huidige Sulawesi, door troepen van de Nederlandse kapitein Westerling gedood.
De weduwen wezen dit af omdat weduwen van slachtoffers van het bloedbad in Rawagede, op Jawa in 1947, elk 20.000 euro van Nederland hadden gekregen.

Schade en spijt

In Nieuwsuur zei minister Timmermans dat ook in de zaak van de weduwen op Sulawesi het principe van Rawagede voorop moet staan: schade vergoeden en spijt betuigen. “Dan wil ik niet dat we in een eindeloze juridische strijd terecht zouden komen over de hoogte van die schadevergoeding”, zei Timmermans.
Hij heeft daarom aan de landsadvocaat gevraagd: “Alstublieft, gaat u met de advocaat van de nabestaanden praten, mr. Zegveld, en probeer er met haar uit te komen.”
Ook zal hij vrijdag in de ministerraad voorstellen een regeling te treffen, zodat er niet opnieuw conflicten ontstaan over de hoogte van dergelijke schadevergoedingen.      

Persoonlijk excuses aanbieden

Timmermans is ook bereid om zelf naar Sulawesi te gaan om zijn excuses aan te bieden.
“Ik zou er zelf geen enkele moeite mee hebben om dat zelf persoonlijk te doen. Maar ik wil het wel vrijdag met mijn collega-ministers bespreken, zodat we een kabinetsstandpunt over die hele kwestie kunnen innemen op een manier die respectvol is ten aanzien van de nabestaanden van wat toch uiteindelijk standrechtelijke massa-executies waren.”

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op www.nos.nl, 23 april 2013